کرونا، ویروسِ مرگ بود یا غفلت؟ ویروسی که با آمدنش همه توجه‌ها را به سمت خود جلب کرد حالا دو سال است کانون توجه عالم شده است، نظام بهداشت و درمان در سراسر جهان از جمله ایران تمام قوای خود را برای مقابله با این ویروس جهانگیر جمع کرد اما سیل مراجعه بیماران کووید به مراکز درمانی سبب شد به سایر بیماری‌ها کم‌توجهی شود.

مدتی قبل که روز جهانی شناخت بیماری ایدز بود محمدمهدی گویا، رییس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت به رسانه‌ها گفت: «بعد از شروع پاندمی کرونا، شناسایی مبتلایان به اچ‌آی‌وی کاهش یافت، کرونا سبب شد موارد کمتری از این بیماری شناسایی شود و موارد کمتری تحت مراقبت و درمان قرار گیرند تا مبتلایان  به این بیماری بتوانند عمر طولانی‌تر توام با سلامت داشته باشند.»

وقتی سرطان خطرناک‌تر از کووید می‌شود

اما این بی‌توجهی فقط مربوط به بیماری ایدز نیست، طوری‌که حمیدرضا دهقان منشادی، عضو هیأت مدیره انجمن آنکولوژی زنان به خبرآنلاین می‌گوید: «کووید سبب شد توجه به بیماری‌های دیگر کم شود، به‌خصوص به‌دلیل ناآگاهی و ترسی که کووید در بیماران ایجاد کرد بسیاری از آن‌ها برای تشخیص سرطان به‌ویژه اقدامات اولیه آن که مهم است مراجعه نکردند. از طرفی آموزش‌های صداوسیما و وزارت بهداشت چندان کمکی نکرد تا افراد را آگاه کند که سرطان ممکن است خطرناک‌تر از کووید شود. لذا خیلی از بیماران با بی‌توجهی از مراحل اولیه با بیماری پیشرفته به مراکز درمانی مراجعه کردند.»

درهمین‌باره اسدالله رجب، رئیس هیأت مدیره انجمن دیابت ایران به خبرآنلاین می‌گوید: «بعضی افراد بعد از ابتلا به کرونا دچار بیماری دیابت شدند، هر بیماری ویروسی که در بدن استرس ایجاد کند می‌تواند در کنترل قند خون تاثیر منفی داشته باشد و حتی قند خون را از کنترل خارج کند، برای همین باید در دوران اپیدمی بیشتر مراقب بود. اما با شیوع کرونا خیلی از بیماران به‌دلیل ترس و نگرانی که داشتند برای پیگیری مراحل درمان خودشان به پزشک مراجعه نکردند لذا از همان اول ما با این مسئله مواجه شدیم. ضمن این‌که جلب شدن توجه‌ها به‌بیماری کووید بر کاهش توجه به‌سایر بیماری‌ها تاثیرگذار بود، این مسئله هم در همه کشورها اتفاق افتاد.»

همچنین سعیده صالح غفاری، رئیس انجمن اوتیسم به خبرآنلاین می‌گوید: «اگر قبل‌تر نمره‌ی پذیرش بیماران اوتیسم در بیمارستان‌ها از عدد بیست، هشت بود الان به چهار رسید، چراکه اولویت یک مرکز درمانی بیماران کووید بود. قطعاً در اورژانس‌ها ما شاهد ناملایمتی با فرزندان اوتیسم بودیم، خیلی از خانواده‌ها شکایت داشتند که یا پذیرش آن‌ها در مراکز درمانی به تعویق می‌افتد و یا این‌که اصلاً پذیرش نمی‌شوند.»

در واکنشی دیگر مسعود مهرپرور، رئیس انجمن سکته مغزی ایران قبل‌تر بیان کرد: «با شیوع کرونا بسیاری از بیمارستان‌ها آموزشی کشور که درمان سکته مغزی را نیز انجام می‌دادند، درمان این بیماری را تعطیل کرده و  فقط افراد کرونایی پذیرش می‌کردند.»

کم توجهی وزارت بهداشت به سرطان

شیوع کرونا سبب شد سهم زیادی از امکانات مراکز درمانی به بیماران کووید برسد، طوری‌که حتی بسیاری از عمل‌های جراحی برای سایر بیماران به تاخیر افتاد. دراین‌باره دهقان منشادی عنوان می‌کند: «در دوران کووید وزارت بهداشت نسبت به سرطان کم توجه شد، به‌نظرم کرونا سبب یک درهم ریختگی در دنیا شد اما این درهم ریختگی در ایران بیشتر و طولانی‌تر بود. توجه بیش از حد همه منابع و تمصمیم‌گیری‌ها روی کرونا سبب شد مراکز درمانی با خدمات انتخابی تعطیل شدند، خیلی از جراحی‌ها مربوط به سرطان عمل‌های انتخابی هستند نه اورژانسی، با آمدن کووید و جلب امکانات بخشی زیادی از عمل‌های انتخابی در وزارت بهداشت کنسل شد و بیمارستان‌ها با خالی شدن از سایر بیماری‌ها به کووید تخصیص پیدا کرد. این اتفاق سبب کم توجهی به سرطان شد طوری‌که عمل‌های جراحی به موقع انجام نشد، حتی خیلی از مراکز تصویربرداری صرفاً روی کووید تمرکز کردند.»

عضو انجمن آنکولوژی اروپا ادامه می‌دهد: «هزینه‌های درمان و بودجه‌های وزارت بهداشت روی کووید متمرکز شد طوری‌که ما در بسیاری از جاها با کمبود داروها و شرایط درمان بیماران مواجه بودیم به خصوص در مراکز دولتی. تخصیص بودجه به کرونا سبب غفلت وزارت بهداشت به سرطان شد، به‌نظرم سرطان که یک بیماری خاموش است و عوارض طولانی مدتی دارد در دو سال کرونا مورد بی‌توجهی قرار گرفت و متاسفانه آینده ما با شرایط سنگین‌تری از بیماران سرطان مواجه می‌شویم، ضرر و زیان و هزینه‌ای که بابت عدم کنترل به‌موقع سرطان می‌پردازیم سنگین‌تر خوادهد بود و با این بی‌توجهی هزینه‌های بیشتری را روی دوش دولت و مردم گذاشتیم.»

کمبود تخت‌های آی‌سی‌یو در دوران کرونا

یکی دیگر از مشکلاتی که ویروس کرونا سبب‌ساز آن شد کمبود تخت‌های آی‌سی‌یو برای سایر بیماری‌ها بود. رامک حیدری، رئیس انجمن حمایت از بیماران دیستروفی(ضعف عضلانی) به خبرآنلاین می‌گوید: «کرونا به چند دلیل در روند درمان بیماران مربوط به انجمن ما تاثیر زیادی داشت، یکی این‌که این بیماران از ترس ابتلا به‌کرونا به مراکز درمانی خودشان مراجعه نکردند، دومین مورد این‌که در مراحل پایانی بیماری، این بیماران به آی‌سی‌یو نیاز دارند، اما وقتی آن‌ها برای بستری شدن نیاز به آی‌سی‌یو پیدا می‌کردند آی‌سی‌یو خالی نمی‌توانستند پیدا کنند، چراکه کرونا سبب پر شدن آی‌سی‌یو ها شده بود.»

وی بیان می‌کند: «این بیماران ممکن است یک ماه به آی‌سی‌یو نیاز پیدا کنند و شاید نتیجه این بستری طولانی مدت هم مرگ‌ومیر باشد، اما شیوع کرونا و نیاز بیماران کووید به آی‌سی‌یو سبب شد دیگر تخت آی‌سی‌یو خالی پیدا نشود چه برسد برای مدت طولانی بستری.»

افزایش چند برابری قیمت تجهیزات پزشکی

درکنار کاهش خدمات مراکز درمانی به سایر بیماری‌ها همزمان با شیوع کرونا، این ویروس سبب افزایش قیمت تجهیزات پزشکی شد. به‌ویژه تجهیزاتی که بین کرونا با سایر بیماری‌ها مشترک بود. رئیس انجمن حمایت از بیماران دیستروفی می‌گوید: «تاثیر زیادی که کرونا روی بیماران و انجمن داشت گران شدن تجهیزات پزشکی مانند دستگاه‌های اکسیژن‌ساز، کپسول‌های اکسیژن و ونتیلاتورها بود، ما تمام این وسایل را باید برای بیماران تحت پوشش خودمان خریداری کنیم اما با توجه به‌ این‌که بیماران کرونایی هم به این دستگاه‌ها احتیاج پیدا می‌کردند قیمت‌ها ناگهان افزایش پیدا کرد.»

با این وجود به‌نظر می‌رسد کووید در برخی موارد محدود توفیقاتی هم داشته است. اگر کرونا سبب شد شناسایی بیماران مبتلا به آچ‌آی‌وی با مشکل مواجه شود اما به شناسایی بیماران طیف اوتیسم کمک کرد طوری‌که سعیده صالح غفاری، رئیس انجمن اوتیسم به خبرآنلاین می‌گوید: «طیف اختلال اوتیسم، به‌ویژه بزرگسالان بالای ۱۸ سال گروهی هستند که در جامعه شناخته شده نیستند، آن هم به این دلیل که سطح شدید بیماران اوتیسم  و آسیب‌هایی که در حوزه شناختی و رفتاری دارند سبب شده خانواده‌ها آن‌ها را به راحتی وارد جامعه نکنند، این افراد به‌دلیل این‌که جامعه از آن‌ها شناخت ندارند چندن از حقوق شهروندی برخوردار نیستند. اما کووید سبب شد به بهانه تزریق واکسن وقتی به ما مراجعه کردند بسیاری از افراد بزرگسال طیف اوتیسم را شناسایی کنیم.»

در تحقیقات شرکت کایزر پرمننته در آمریکا که در زمینه مدیریت بر مراکز پزشکی و درمانی، بیمارستان‌ها و کلینیک‌ها در آمریکا فعالیت دارد، ابتدا ۳۸ هزار و ۸۶۸ بیمار مبتلا به HIV بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۶ میلادی در سه منطقه کالیفرنیای شمالی، کالیفرنیای جنوبی و ایالات میانه ساحل اقیانوس اطلس شناسایی شدند.

سپس هرشخص آلوده به HIV را با ۱۰ شخص دیگر در همان منطقه با ویژگی‌های سنی، جنسیتی و نژادی یکسان که به HIV آلوده نبودند، به عنوان گروه کنترل، دسته بندی کردند. محققان سپس در هر دو گروه، افرادی را که در طول دوره مطالعه دچار نارسایی قلبی شدند، شناسایی کردند.

با مقایسه اطلاعات به دست آمده مشخص شد خطر ابتلای افراد آلوده به ویروس ایدز به نارسایی قلبی، ۶۸ درصد بالاتر از خطر ابتلای افراد سالم به این عارضه است. همچنین مشخص شد افراد ۴۰ سال یا جوانتر که مونث بوده یا از نژاد آسیایی یا جزیره‌نشین‌های اقیانوس آرام هستند، در معرض بیشترین خطر ابتلا به نارسایی قلبی قرار دارند.

به گفته محققان نتایج این مطالعه نشان می‌دهد تفاوت میزان خطر ابتلا به نارسایی قلبی ناشی از نداشتن دسترسی به مراقبت‌های پزشکی نبوده است؛ زیرا تمام افراد تحت مطالعه از بیماران تحت نظر بیمارستان‌های متعلق به کایزر پرمننته بودند و به بالاترین سطح از مراقبت‌های پزشکی دسترسی داشتند.

بر اساس نتایج این تحقیقات افراد آلوده به HIV‌ و پزشکان آن‌ها باید توجه ویژه‌ به تنگی نفس، گیجی، تورم پاها، سرفه و درد سینه در این افراد داشته باشند؛ زیرا این علایم می‌تواند نشانه‌های زودهنگام نارسایی قلبی باشد.

نارسایی قلبی یا نارسایی مزمن قلب زمانی رخ می‌دهد که قلب نمی‌تواند جریان خون کافی در اختیار اعضای بدن قرار دهد. عوامل ویروسی، سمی، فشار خون و حمله قلبی می‌تواند به نارسایی قلبی منجر شود. در نارسایی قلبی ماهیچه‌های قلب آسیب می‌بینند و به اصطلاح سلول‌ها می‌میرند. محققان همواره به دنبال روش‌هایی برای افزایش قابلیت بازسازی سلول‌های قلب هستند.

گزارش کامل این تحقیقات در نشریه Mayo Clinic Proceedings منتشر شده است.

کتایون طایری مشاور برنامه‌های مراقبت و درمان اچ آی وی وزارت بهداشت و متخصص بیماری‌های عفونی با تاکید بر اینکه می‌توان بیماری «اچ آی وی» را کنترل و از تبدیل آن به بیماری ایدز جلوگیری کرد، گفت: بیش از 37 میلیون نفر در دنیا همراه با ویروس اچ آی وی زندگی می‌کنند و اگر مبتلایان تحت درمان قرار بگیرند می‌توان ادعا کرد که باید با بیماری ایدز خداحافظی کنیم. وقتی بیماری به صورت منظم و مستمر دارو استفاده می‌کند و آزمایشات لازم را انجام می‌دهد با بیماری مزمنی روبرو خواهیم بود که «اچ آی وی» خوانده می‌شود و دیگر قرار نیست بیماری وارد مرحله ایدز شود. ایدز زمانی اتفاق می‌افتد که افراد از بیماری خود اطلاع ندارند و یا اینکه به دلایل مختلف، داروهای خود را قطع می‌کنند و بیماری پیشرفت می‌کند. باید از این به بعد به جای ایدز از کلمه بیماری «اچ آی وی» استفاده کنیم. ادعای ما بر کنترل این بیماری است.

مشاور برنامه‌های مراقبت و درمان «اچ آی وی» وزارت بهداشت در برنامه تهران ما سلامت رادیو تهران، درخصوص آمار مبتلایان به ایدز در کشور اظهار داشت: روش‌هایی وجود دارد که بر اساس آن تخمین می‌زنیم چه تعداد بیمار در کشور وجود دارند که باید با هدف درمان و مراقبت، شناسایی شوند. بر اساس آخرین آمارتخمینی، 54 هزار و 850 بیمار مبتلا به«اچ آی وی» در کشور وجود دارند که 22 هزار و 684 نفر شناسایی شده و شانس مراقبت دارند. تمامی تلاش ما در راستای شناسایی تمامی مبتلایان انجام می‌شود تا بتوانیم آنها را تحت مراقبت و درمان قرار دهیم.

وی با توجه به مغفول ماندن بسیاری از بیماری‌ها از جمله ایدز در دوره پاندمی کرونا درخصوص اقدامات مرکز تحقیقات ایدز در کشور گفت: ارائه خدمات مراقبتی و درمانی به مبتلایان «اچ آی وی» در بیش از 200 مرکز مشاوره‌ ای بیماری‌های رفتاری انجام می‌شود که حتی در زندان‌ها هم به بیماران خدمات می‌دهند. بدیهی است که این اقدامات تحت تاثیر کرونا قرار گرفته اما آنچه مشکلات را بیشتر کرده عدم شناسایی بیماران جدید مبتلا به “اچ آی وی” است. در این دوره خدمات بیشتر بر کووید متمرکز بود ولی تمامی تلاش همکاران ما بر این بود که ارائه خدمات به مبتلایان اچ آی وی متوقف نشود. ما قطع خدمات درمانی نداشتیم حتی آمار مواردی که بار ویروسی کنترل شده داشتند بسیار خوب بوده است.

وی راه‌های مختلف انتقال ویروس اچ آی وی را اینگونه توضیح داد: حدود 57 درصد انتقال از طریق سرنگ و سوزن‌های آلوده به مواد مخدر بوده، انتقال از طریق روابط جنسی محافظت نشده نسبت به گذشته اندکی افزایش یافته و به حدود 24 درصد رسیده است. اما در سال جاری موارد شناسایی این روش انتقال بیشتر بوده است. موارد تزریقی همچنان راه انتقال بالقوه و خطرناکی محسوب می‌شوند.

متخصص بیماری‌های عفونی کشورمان در خصوص آزمایش واکسن ایدز با پلتفرم MRNA گفت: مطالعات واکسن از سال‌ها قبل بر روی بیماری اچ آی وی انجام می‌شده و همچنان ادامه دارد. با شیوع بیماری کووید تکنولوژی نسبتا جدیدی تکمیل شد که بر روی بیماری «اچ آی وی»کار می‌کند. خبرهای نسبتا امیدبخشی وجود دارد اما تولید واکسن، راهی طولانی و تلاشی زیاد را می‌طلبد.

وی با اشاره به اینکه بیماری اچ آی وی یک بیماری مزمن قابل کنترل است اظهار داشت: در حال حاضر داروهای بسیار خوبی وجود دارد که می‌توانند ایمنی بیمار را افزایش داده و سطح ویروس در بدن را به صفر برسانند و مانع از پیشرفت بیماری و انتقال به دیگران شوند.

طایری توصیه کرد: باید به مراکز مشاوره بیماری‌های رفتاری که امکانات تست دارند مراجعه کرده و از بابت ابتلاء به بیماری خود را ارزیابی کنیم. داروهای بسیار خوبی وجود دارد و داروهای بهتری هم در راه است.این بیماری مزمن و قابل کنترل است. نباید خودمان را از درمان و دریافت داروهای مناسب محروم کنیم.

با گذشت ۴۰ سال از شیوع ایدز در جهان و به رغم توفیقات و دستاوردهای پزشکی در برابر آن، همچنان این بیماری تهدیدی برای جوامع بشری است.

امروز، اول دسامبر برابر با ۱۰ آذر ۱۴۰۰ روز جهانی ایدز است.

کمال حیدری، روز سه شنبه در همایش روز جهانی ایدز که به صورت مجازی برگزار شد، اظهار داشت: وقتی به گذشته نگاه کنیم با توجه به اثر تجمعی، حدود ۲۱ درصد افزایش جمعیت افراد درگیر را داریم و این نشان دهنده اهمیت بحث شناسایی و مراقبت و پیشگیری است و البته شناسایی مبتلایان به HIV پیچیده‌تر از سایر بیماری‌ها است.

وی افزود: کاهش میزان بروز و مرگ در این سال‌ها حکایت از این واقعیت دارد که ما در قسمت درگیری و فوت کاهش داشتیم که این هم تأیید زحمت عزیزان در مدیریت برنامه است. به تفکیک مناطق ۵ گانه جهان در منطقه امرو و مدیترانه شرقی ۴۲۰ هزار مبتلا به این ویروس داریم. در این تعداد ما در تشخیص ۴۴ درصد افزایش و در بحث فوت ۵۰ درصد افزایش را می‌بینیم که در منطقه مدیترانه شرقی است. البته برخی کشورهایی که در منطقه ما هستند به نظرم اطلاعات را به صورت کامل ارائه نمی‌دهند. هرچند منطقه ما نسبت به سایر مناطق وضعیت بهتری دارد اما بازهم جای کار بیشتری وجود دارد.

حیدری ادامه داد: در کشور ما هم حدود ۵۴ هزار فرد مبتلا به HIV باید داشته باشیم و تعداد افراد شناسایی شده حدوداً یک سوم و یا ۴۰ درصد این موارد هستند و ۲۲ هزار نفر شناسایی شدند و افراد تحت مراقبت ۱۵ هزار و ۷۹۹ نفر بودند، افراد تحت درمان هم تقریباً در همین حد است. این نشان دهنده این است که افراد در حد تقریباً کامل تحت پوشش هستند و پاسخی که به درمان داده شده است به شکل مناسب بوده و حدود ۱۴ هزار نفر پاسخ مناسبی را دریافت کردند.

معاون بهداشت وزارت بهداشت، اظهار کرد: روند شناسایی در سنوات اخیر رو به افزایش است که یک دستاورد ارزشمند است و به ۴۰ درصد رسیده است و افراد تحت پوششی که نسبت به موارد زنده تشخیص داده شده‌اند، هم به همین ترتیب است و به هر حال سیر صعودی افراد تحت پوشش درمان بسیار ارزشمند بوده و نشان دهنده زحماتی است که در سالیان قبل صورت گرفته است.

او تاکید کرد: در کمپین ۲۰ آبان تا ۲۰ آذر بیماری HIV تاکنون توانستیم ۶۰ هزار نفر را آزمایش کنیم که حرکت خوبی در بحث شناسایی است. تمرکز بر پیشگیری از بیماری و تشخیص موارد از اقدامات مهم است و این هدف مشتمل بر ۵ هدف نهایی، ۱۲ هدف زیربنایی، ۱۲ استراتژی و ۲۵۹ هدف اختصاصی است که در اهداف اختصاصی سهم هر یک از شرکای برنامه به صورت واضح به گونه‌ای تعیین شده است که برآیند کلی تحقق اهداف منجر به دستیابی اهداف بین‌المللی ۹۰-۹۰-۹۰ شود؛ یعنی ۹۰ درصد مبتلایان شناسایی شوند، ۹۰ درصد موارد شناسایی شده تحت درمان مستمر قرار گیرند و ۹۰ درصد موارد تحت درمان بار ویروسی به مقادیر غیرقابل انتقال، کاهش یابد.

حیدری ادامه داد: استراتژی‌های پنجمین برنامه به نحوی مشخص است که با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها امکانات تشخیص و درمانی HIV را افزایش دهیم و نظام مراقبت اپیدمیولوژیک را ارتقا دهیم.