با این تفسیر سؤالی که پیش می‌آید این است که وقتی اصولاً از منظر برخی غربگرایان داخلی، اخذ تضمین امکان‌ناپذیر است پس چرا بر بازگشت به برجام تأکید و اصرار دارند؟ حال آنکه بدون اخذ تضمین مشخص است که ایران انتفاع اقتصادی بلندمدت و میان‌مدت نخواهد داشت.

پاسخ آن است که مسأله «اخذ تضمین» برای مذاکره‌کنندگان کشورمان، مسأله‌ای کاملاً «فنی و اقتصادی» است که می‌توان آن را در سازوکار بازگشت لحاظ نمود. این ملاحظه، با احصای شاخص‌های عینی فنی همچون سهولت در افتتاح حساب، دسترسی به بنادر، گشایش ال سی، جابه‌جایی پول، تأسیس شرکت، نفی اعمال هرگونه ریسک در معاملات توسط «فینسن-FinCen» (شبکه جرایم مالی وزارت دارایی امریکا) و «اُفک-OFAC» (دفتر کنترل دارایی‌های خارجی از دفاتر زیرمجموعه‌های وزارت خزانه‌داری امریکا) و شاخص‌های عینی دیگر برای انتفاع اقتصادی ایران، مسأله نظارت بر تعهد طرف مقابل توسط ایران انجام شود.

از طرف دیگر تعهدات ایران هم باید به شکلی بازگشت پذیر با سرعت متناسب با طرف مقابل باشد که در صورت نقض اقدام توسط طرف دیگر امکان بازگشت سریع وجود داشته باشد؛ طبیعتاً در این صورت است که توازن به توافق برمی‌گردد.

منطق این موازنه به این دلیل است که ایالات متحده دو سازوکار عملی برای اخذ تضمین از ایران در برجام تعبیه نمود. سازوکار ویو (wave) تحریم‌های امریکا که هر ۱۲۰ روز می‌تواند مجدد اعمال شود و از طرف دیگر سازوکار موسوم به اسنپ بک (تحریم‌های شورای امنیت) که می‌تواند ظرف حداکثر ۶۰ روز بازگردد. در این صورت است که ایران به لحاظ فنی از دید آنها برای جلوگیری از بازگشت تحریم‌ها متعهد خواهد ماند.

ند پرایس سخنگوی وزارت امورخارجه آمریکا در نشست خبری هفتگی خود به سوالاتی پیرامون روند مذاکرات وین که مدتی است به دلیل زیاده‌خواهی‌ها و کارشکنی‌های واشنگتن با وقفه مواجه شده است، پاسخ داد.

بنابر گزارش وب سایت وزارت امورخارجه آمریکا، پرایس در این باره گفت: من اطلاعات تازه‌ای فراتر از آنچه آخرین بار، یک یا دو روز پیش درباره آن صحبت کردیم در اختیار ندارم. همان طور که می‌دانید ما در ماه‌های گذشته پیشرفت چشمگیری داشته‌ایم اما رسیدن به توافق نامشخص است.

وی ادامه داد: اختلاف‌هایی وجود دارد که باقی مانده است. ما همچنان فعالانه پیگیر حل‌وفصل آنها هستیم، چراکه همچنان معتقدیم بازگشت متقابل به اجرای کامل برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، منافعی در زمینه منع گسترش تسلیحات هسته‌ای برای ما به ارمغان خواهد آورد که بسیار به سود امنیت ملی ماست.

پرایس با تکیه بر ادعاهای بی‌اساس و تکراری واشنگتن درباره ماهیت برنامه هسته‌ای کشورمان افزود: در بالاترین سطح‌ اجرای دوباره برنامه جامع اقدام مشترک، محدودیت‌هایی را برای برنامه هسته‌ای ایران ایجاد خواهد کرد؛ محدودیت‌هایی قابل راستی‌آزمایی و دائمی را دوباره بر برنامه هسته‌ای این کشور اعمال خواهد کرد. این ابزاری خواهد بود که از طریق آن، اطمینان حاصل خواهد شد که تعهد رئیس جمهور بایدن مبنی بر اینکه ایران هرگز نمی‌تواند به سلاح هسته‌ای دست ‌پیدا کند، تضمین شود.

سخنگوی دستگاه دیپلماسی آمریکا همچنین گفت: ما همراه با هم پیمانان خود به طور مساوی برای سناریوهایی، با و بدون بازگشت متقابل به اجرای کامل برجام آماده می‌شویم، زیرا این وضعیت بسیار نامشخص است و در نهایت ما یک تصمیم خواهیم گرفت. ما تنها توافقی را امضاء خواهیم کرد که رئیس جمهور بایدن تشخیص دهد که به سود امنیت آمریکاست.

وی در بخش دیگری از این نشست خبری در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه “ایران برای خارج شدن نام سپاه پاسداران از فهرست تروریستی آمریکا چه کاری باید انجام‌ دهد؟” تصریح کرد: باید بگویم که ما به صورت علنی مذاکره نمی‌کنیم اما ایرانی‌ها باید بدانند که این، فرصتی برای بازگشت متقابل به اجرای کامل برجام در کوتاه‌ترین زمان ممکن است. بنابراین، ما برای مدتی بر سر میز مذاکره می‌مانیم. ما بر سر این موضوع همکاری نزدیکی با متحدان و شرکای اروپایی‌مان داشته‌ایم.

پرایس در ادامه گفت: بازگشت به اجرای کامل برجام در راستای منافع ما است زیرا به ما مزایای عدم اشاعه هسته‌ای را ارائه می دهد و یکی از این مزایا طولانی شدن مدت زمان گریز هسته‌ای ایران است. اکنون، این زمان گریز هسته‌ای به میزان قابل توجهی کمتر شده است.

در حالیکه جمهوری اسلامی ایران همواره تاکید می‌کند که برنامه هسته‌ای کشورمان ماهیت کاملا صلح‌آمیز دارد و ایران به دنبال دستیابی به ظرفیت تولید سلاح هسته‌ای نیست، این مقام آمریکایی مدعی شد: هدف ما اعمال دوباره محدودیت‌های هسته ای بر ایران و عدم دستیابی آن به سلاح هسته‌ای به صورت دایم و قابل تایید است.

به گزارش وبگاه کاخ سفید، جن ساکی سخنگوی کاخ سفید در یک‌ کنفرانس خبری در پاسخ به‌ این سوال که گفته می‌شود طرفین مذاکرات وین به یک توافق نزدیک شده‌اند و آیا از نظر او احتمال دارد این هفته توافقی انجام شود و آیا آمریکا با انجام شدن توافقی که شامل آزادسازی زندانیان آمریکایی و انگلیسی نباشد، موافقت خواهد کرد، با بیان این که اجازه بدهید با سوال دوم شما شروع کنم چون واقعا مهم است، مباحثات درباره آمریکایی‌هایی که به ادعای وی بی‌گناه و به طور غیرقانونی بازداشت شده‌اند، را جدا از مذاکرات برجام[توافق هسته‌ای] عنون کرد و گفت: ابرت مالی نماینده ویژه آمریکا در امور ایران تاکید کرده است،«تصور بازگشت به توافق برای ما بسیار سخت است، در حالی که چهار آمریکایی بی‌گناه و بقیه در ایران گروگان گرفته شده‌اند». بازگرداندن زندانیان به خانه واقعا فوریت دارد و ما می‌خواهیم به زودی حل و فصل شود. اما این گفت‌وگوها از کانال جدایی انجام می‌شود.

ساکی درباره احتمال رسیدن به توافق در چند روز آینده گفت: ما پیشرفت قابل توجهی داشته‌ایم و این پیشرفت ادامه دارد. تا زمانی که درباره همه چیز توافق نشود، بر سر هیچ چیز توافق نخواهد شد. بنابراین، تا آن موقع نمی‌خواهم ارزیابی خوش‌بیانه‌ای به شما ارائه بدهم. اما مسلما خوب است که پیش‌رفت چشمگیری انجام شده. اگر ایران جدیت نشان دهد، ما بر این باوریم که می‌توانیم و باید در زمینه بازگشتی دوجانبه به اجرای کامل برجام، به تفاهم برسیم.

به گزارش ایسنا، اظهارات ساکی در جریان برگزاری دور هشتم مذاکرات وین مطرح می‌شود.

حسین امیرعبداللهیان وزیر امور خارجه کشورمان اخیرا در گفت‌وگویی با شبکه یورو نیوز درباره احتمال حصول توافق در وین گفت: ما در وین صرفاً با هدف مذاکره برای مذاکره حضور پیدا نکردیم. بلکه با هدف مذاکره برای رسیدن به یک توافق خوب حضور پیدا کردیم. من باور دارم که هیچ زمان تا این حد به توافق نزدیک نشده‌ایم.

او در این راستا افزود: ما الان به توافق نزدیک شده‌ایم. چند موضوع وجود دارد که جزو خطوط قرمز ماست. تا اینجای کار ابتکارات زیادی داشته‌ایم. بر سر میز مذاکره در وین انعطاف‌های زیادی نشان دادیم واگر امروز می‌گوییم که بیش از هر زمان دیگری به مذاکره نزدیک شده‌ایم، این را از طریق واسطه‌ها به آمریکایی‌ها و به سه کشور اروپایی گفته‌ایم. هم همکار من در وین هم خود من در تماس‌های تلفنی و دیدار با وزرای خارجهٔ این سه کشور به صراحت گفته‌ایم که اکنون نوبت ابتکار و انعطاف طرف غربی است. ما فکر می‌کنیم اگر امروز طرف غربی بخواهد به آنچه بر سر میز مذاکره در وین جریان دارد واقع‌بینانه برخورد کند در کمتر از چند ساعت می‌توانیم به مرحله توافق نهایی برسیم. لذا از نظر ما تعیین زمان در دست طرف غربی است و به واقع‌بینی و ابتکار عمل طرف غربی بستگی دارد. ما با جدیت در وین بر سر میز مذاکره می‌مانیم. علی‌رغم این‌که طرف‌های غربی چند بار در اثنای مذاکرات و در مراحل سخت اعلام کردند که ما شاید مجبور به ترک میز مذاکره بشویم، من در گفتگویی که در حاشیه کنفرانس امنیتی مونیخ با آقای جوزپ بورل داشتم به ایشان گفتم که همکاران من با جدیت و انگیزه و با هدف رسیدن به یک توافق خوب و فوری در وین می‌مانند تا به این نقطه برسیم. اما اگر طرف مقابل انعطاف و ابتکار لازم را از خود نشان ندهد، بدون تردید مسئول شکست احتمالی مذاکرات خواهد بود.

وزیر امور خارجه کشورمان همچنین در این گفت‌وگو درباره تبادل زندانیان آمریکایی و دو تابعیتی گفت: تعداد بسیار معدود و اندکی از ایرانیان دوتابعیتی هستند که متأسفانه عمدتا به دلیل جاسوسی، که به آن اعتراف هم کرده‌اند، زندانی شده‌اند و البته اقدام آن‌ها در حوزه جاسوسی باعث فجایع بزرگی شده. مثلا یکی از این افراد که تابعیت مضاعف دارد، نتیجه اقدامش در جاسوسی برای موساد آن شده که تعدادی از دانشمندان هسته‌ای ما ترور شده‌اند. لذا این موضوعی نیست که قوه قضاییه به‌سادگی بتواند از کنار آن عبور کند. اما با همه این‌ها،‌ آن افرادی که سال گذشته توافق شد که در قالب یک پکیج تبادل شوند،‌ شماری ایرانی،‌ آمریکایی، انگلیسی و افراد دارای تابعیت‌های دیگر بودند که تعداد آن‌ها و زمان تبادل‌شان مشخص شد. اما متاسفانه، طرف آمریکایی در دقیقه نود این مسئله را متوقف کرد.

امیر عبداللهیان افزود: ما از همان زمان اعلام کردیم که آمادگی اجرای توافقی را که انجام شده داریم و چه بدون مذاکرات وین، چه در کنار مذاکرات وین، هر زمان که طرف مقابل آماده باشد آماده تبادلیم. ما این موضوع را یک مسئله کاملا انسانی می‌دانیم و اساسا معتقدیم که هیچ ضرورتی ندارد این پرونده انسانی به مذاکرات وین گره بخورد.

اهمیت این سفر دلایل متعددی دارد که از مهم‌ترین آنها می‌توان به دلایل ذیل اشاره کرد:

1- گفتمان ضدغربی انقلاب اسلامی و سپس جمهوری اسلامی ایران

2- بی‌اعتمادی بسیاری از ایرانیان به‌ویژه نخبگان سیاسی ایران پس‌از امضای برجام و خروج امریکا از آن

3- ناتوانی اروپا برای مقابله با فشارهای امریکا پس‌از خروج از برجام

4- تاکید بر سیاست شرق‌گرایی از سوی برخی از مسوولان دستگاه دیپلماسی ایران به‌ویژه در دولت سیزدهم و تاکید این دولت بر تحول در سیاست خارجی ایران بر اساس گسترش روابط با همسایگان و اردوگاه شرق به‌ویژه چین و روسیه.

مجموع این عوامل سبب شده است تا سفر رییس‌جمهور به روسیه و تلاش برای فراهم‌سازی مقدمات انعقاد یک قرارداد بلندمدت بسان قرارداد با چین از اولویت‌های این سفر مطرح شود. اما همزمان با این تحول همانند بسیاری دیگر از مسائل کلیدی کشور، این‌ موضوع نیز به محل منازعه سیاسی میان نخبگان سیاسی همراه با رسانه‌های وابسته به آنها تبدیل شده است.

نخبگان سیاسی و رسانه‌های حامی دولت از این رویداد تمجید و تعریف بسیار می‌کنند حال آنکه جناح رقیب دولت و رسانه‌های وابسته به آن از اعتماد بیش ‌از اندازه به روسیه و چین انتقاد و با شک ‌و تردید به نتایج همکاری گسترده با این دو کشور می‌نگرند.

مهم‌ترین استدلال منتقدان دولت متکی بر دلایل ذیل است:

1- تعارض رویکرد به شرق با محوریت روسیه و چین با شعار نه شرقی نه غربی جمهوری اسلامی ایران

2- ذهنیت منفی تاریخی ایرانیان به عملکرد همسایه شمالی از قرن 19 میلادی تاکنون

3- نگاه ابزاری روسیه به خاورمیانه به‌طور اعم و ایران به‌طور اخص و استفاده از کارت خاورمیانه و ایران برای چانه‌زنی با غرب در مسائل بین‌المللی.به عنوان مثال موضوع تاخیر در تحویل سامانه‌های موشکی اس – 300 از سوی روسیه به ایران، تاخیر در تکمیل نیروگاه هسته‌ای بوشهر و موضوع سوخت آن، نحوه عملکرد نماینده روسیه در مذاکرات برجام و مهم‌تر از همه سکوت روسیه در قبال حملات اسراییل به پایگاه‌های ایران در سوریه

4- تلاش همزمان روسیه برای نزدیکی به رقبای منطقه‌ای ایران در خلیج‌فارس و اعلام آمادگی برای تقویت بنیه دفاعی آنان

5- ناتوانی روسیه در برآورده ساختن نیازهای اقتصادی، صنعتی و مالی ایران

6- سطح پایین تکنولوژی روسی در مقایسه با تکنولوژی غرب به‌خصوص در حوزه نظامی و صنعتی

7- چرایی انتخاب زمان دعوت از رییس‌جمهور برای سفر به روسیه در اوج مناقشات روسیه با غرب بر سر مساله اوکراین

بدون تردید نکات مطرح ‌شده از سوی هر دو گروه سیاسی تاکید بر واقعیت‌هایی است که قابل کتمان نیست چرا که دولت سیزدهم پس ‌از تجربه تلخ برجام درصدد تحول در رویکرد سیاست خارجی ایران برآمده و گسترش روابط با کشورهای منطقه و قدرت‌های تاثیرگذار اردوگاه شرق یکی از مهم‌ترین راهکارهای دولت است اما از سوی دیگر منتقدان دولت هم با توجه به تجربه تاریخی ایرانیان از عملکرد روسیه در قبال ایران، حق دارند که نگران باشند که این ‌بار نیز روسیه از کارت ایران برای چانه‌زنی با غرب به‌ویژه در موضوع اوکراین و مساله شرق اروپا استفاده کند.

اما صرف‌نظر از این مناقشات بایذ به دو سوال پاسخ داد: اول اینکه ریشه‌ای مناقشات در کجاست؟ و دوم اینکه راه‌حل چیست؟

به ‌نظر می‌رسد ریشه‌های این منازعه در چند نکته است اولاً پس‌از گذشت بیش ‌از چهار دهه از حیات جمهوری اسلامی ایران رهبران و نخبگان سیاسی حاکم بر ایران هنوز نتوانسته‌اند در خصوص مفاهیم کلیدی در حوزه اقتصاد، فرهنگ، اجتماع و سیاست به‌ویژه سیاست خارجی به اجماع برسند. شاید یکی از مهم‌ترین این موضوعات مساله ماهیت سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و کلیدواژه اصلی آن یعنی منافع ملی باشد حال آنکه نخستین گام برای نیل به اهداف در سیاست خارجی یک کشور تعریف منافع ملی و تبیین راهکارها جهت نیل به آن است.

ثانیا گروه‌های سیاسی فعال در صحنه سیاست ایران رفتار خود را با یکدیگر براساس بازی با حاصل جمع صفر تنظیم کرده و سبب شده تا عرصه سیاست و اجتماع ایران به کانون منازعه جناح‌ها تبدیل شود. چنین رفتاری مبتنی بر مچ‌گیری سیاسی سبب بروز خسارات جبران‌ناپذیری برای ملت ایران طی چهار دهه گذشته شده است.

ثالثا در ایران دولت‌ها به‌ جای اینکه مکمل و هم‌افزای یکدیگر باشند هر کدام پس ‌از رسیدن به قدرت سیاست‌های دولت قبل را به‌ طور کامل رد و درصدد تبیین استراتژی جدید برآمده‌اند و متاسفانه این مهم به عرصه سیاست خارجی نیز کشیده شده است.

رابعا ما ایرانیان به تعبیری ملتی ناتاریخی هستیم و کمتر از تجربیات تاریخی خود آگاه هستیم یا حتی استفاده می‌کنیم و دائم درحال آزمون و خطاها هستیم. لذا به‌ نظر می‌رسد چنین فاکتورهایی سبب شده تا سفر رییس‌جمهور به روسیه به‌ جای نقد و بررسی علمی به موضوعی برای مچ‌گیری سیاسی گروه‌های سیاسی از هم تبدیل شود.

بخشهایی از اظهارات مجلسی را می خوانید:

* اکنون جمهوری اسلامی ایران برای نمایش استکبارستیزی و فاصله گرفتن از آمریکا و اروپا این باور را در سر دارد که به روسیه و چین نزدیک تر شود تا بتواند با کسب حمایت گسترده سیاسی، دیپلماتیک و به خصوص اقتصادی و تجاری از ایران یک اهرم فشار با هدف توازن بخشی در برابر غرب داشته باشد، در حالی که این فرضیه دولت رئیسی و حاکمیت ایران از اساس غلط است.چون مسکو و پکن قطعاً از ایران به عنوان یک برگ برنده و کارت بازی در برابر اروپا و آمریکا استفاده خواهند کرد، نه اینکه بخواهند با حمایت از ایران به هر قیمتی برای خود هزینه ایجاد کنند. بله، روسیه و چین هم مانند ایران در تقابل و رقابت با اروپا و آمریکا قرار دارند، اما قطعاً این رقابت و اختلاف مسکو و پکن با واشنگتن متفاوت از دشمنی و اختلاف ایران و ایالات متحده است.

* چین، روسیه و ایالات متحده سه ابرقدرت جهانی در حوزه اقتصادی، نظامی، دفاعی و دیپلماتیک هستند. بنابراین اختلافات آنها، اختلافاتی از جنس ابرقدرت‌های جهان است. لذا ایران جایی در میانه این ابرقدرت ها ندارد و اگر هم ایران یا هر کشوری بخواهد در این بازی ابرقدرت ها حضور پیدا کند قطعاً به عنوان یک برگ برنده یا مهره بازی از آن استفاده می شود، کما اینکه چین با حمایت از ایران به دنبال تقابل با آمریکا در مسائلی مانند هنگ کنگ، تایوان و … است و یا روسیه هم به دنبال تقابل با اقدامات آمریکا، ناتو و اروپا در اوکراین و … است.

*ایران به دنبال آن است که با کسب حمایت پکن و مسکو به فکر فشار بر اروپا و به خصوص آمریکا باشد، اما نکته اینجاست که چین و روسیه حاضر به ورود به بازی مد نظر تهران نیستند. یعنی نمی‌خواهند به عنوان ابرقدرت های جهانی خود را به سیاست های ایران گره بزنند. با این همه به هر حال ایران در بحبوحه مذاکرات وین و وزن کشی سیاسی طرف ها سعی کرده است با انجام این سفرها به روسیه و چین اینگونه قلمداد کند که اگر برجام احیا نشود و تحریم‌ها لغو نگردد، ایران به طور کامل در جبهه روسیه و چین قرار خواهد گرفت. از این جهت من احتمال می‌دهم که رئیس جمهور و وزیر امور خارجه دولت سیزدهم برای لابیگری با پکن و مسکو سفرهایی اخیر را در دستور کار قرار داده باشند.

*زمانی که شما به سفر ملک سلمان، پادشاه عربستان به روسیه نگاه می کنید، شاهد آن استقبال گرم و جذاب هستید، چرا که پادشاه عربستان سعودی نفر اول این کشور است و یا اینکه نفتالی بنت، نخست وزیر هم نفر اول در اسرائیل به شمار می رود، اما در خصوص ایران این مسئله صدق نمی کند. چون در ایران، رئیس جمهور نفر اول به شمار نمی‌رود. این مسئله به خصوص در هشت سال دولت حسن روحانی به خوبی برای افکار عمومی در داخل، منطقه و جهان روشن شده است. به همین دلیل سطح استقبال از رئیسی در حد نفر اول یک کشور نبود.

* همان گونه که چین اجرای سند جامع همکاری‌های راهبردی ۲۵ ساله خود با ایران را منوط به تعیین تکلیف برجام و لغو تحریم‌ها کرده است، روسیه هم نمی‌تواند با امضای این سند کاری در خصوص تقویت مناسبات اقتصادی و تجاری با ایران انجام دهد، ضمن اینکه اساساً امضای سند همکاری های جامع ۲۰ ساله راهبردی ایران و روسیه می تواند در تضاد با برخی از سیاست‌های راهبردی مسکو قرار بگیرد. به هر حال نباید فراموش کنیم که تداوم شرایط کنونی در لاینحل ماندن پرونده فعالیت‌های هسته‌ای و تقویت تنش آمریکا و ایران می تواند به سود روسیه باشد، اما در عین حال روس ها نمی خواهند و یا تمایلی ندارند که سند جامع همکاری‌های خود با ایران را امضا کنند چون در عین حال باعث می‌شود برخی از بازیگران متحد منطقه‌ای روسیه مانند عربستان و اسرائیل در یک گسل دیپلماتیک با مسکو قرار بگیرند.

* روسیه به هیچ وجه به دنبال فروش تسلیحات و جنگ افزار به ایران حتی بعد از پایان تحریم های تسلیحاتی، ذیل برجام نیست.دلیل آن کاملا واضح است. نباید فراموش کرد که روسیه اکنون و به طور خاص در یک سال حیات دولت بایدن که به سردی روابط واشنگتن – تل آویو منجر شده به بزرگترین حامی منطقه ای اسرائیل تبدیل شده است. یعنی پوتین حفظ امنیت اسرائیل را جزو خطوط قرمز امینتی و تحرکات منطقه ای روسیه تعریف کرده است، در صورتی که در آن سوی داستان جمهوری اسلامی ایران بزرگترین تهدید امنیتی اسرائیلی‌ها هستند، به گونه ای که نابودی اسرائیل جزو مبنای سیاست خارجی و محورهای اصلی تحرکات نظامی، امنیتی و دفاعی جمهوری اسلامی به شمار می‌رود. قطعاً در چنین شرایطی روسیه هیچگاه حاضر به تصویب و امضا کردن قرارداد تسلیحاتی ایران نخواهد بود تا جنگ افزارهایی مانند سوخو ۳۵ و سامانه موشکی اس – ۴۰۰ یا هر جنگ افزار دیگری را به جمهوری اسلامی ایران بدهد تا ایران هم از آن جنگ افزارها علیه امنیت اسرائیل به عنوان همپیمان و متحد روسیه در منطقه استفاده کند.

گسترش روابط با کشورهای همسایه از سیاست‌های اساسی جمهوری اسلامی ایران است، همانگونه که سیاست «نه شرقی – نه غربی» از اصول بنیادین در قانون اساسی کشورمان می‌باشد.

در اینکه برقراری روابطی معقول و متوازن با همسایه شمالی به سود منافع ایران است، جای هیچگونه تردیدی نیست ولی اینکه عده‌ای تلاش کنند سیاست اصولی «نه شرقی – نه غربی» را خدشه‌دار کرده و با توجیهاتی از قبیل اینکه شعار «نه شرقی» معطوف به دوران سلطه کمونیست‌ها در شوروی بوده و اکنون مصداقی برای آن وجود ندارد، یک مغلطه بزرگ و خبط نابخشودنی است.

بدین‌ترتیب همانگونه که در توسعه روابط با بلوک غرب باید هشیارانه عمل کرد تا در دام استعماری آنان قرار نگرفت؛ در رابطه با کشورهای مصادیق بلوک شرق مثل چین و روسیه و امضای توافق‌نامه‌های بلندمدت با آنان نیز باید دقت و حساسیت لازم صورت گیرد چرا که تجربه داخلی و بین‌المللی نشان داده کشورهایی که در مواقع اضطرار، اقدام به امضای توافقنامه‌های بلندمدت با قدرت‌ها و بازیگران بین‌المللی کرده‌اند، در درازمدت دچار تنگناها و مضایقی شده‌اند که منافع ملی آنها را در خطر قرار داده است؛ لذا به همین دلیل است که برخی کارشناسان، دلسوزانه توصیه می‌کنند مقابله با سیاست‌های استعماری غرب و در رأس آن آمریکا نباید منجر به توسعه نامتوازن و کارشناسی نشده روابط و توافقات با کشورهای عضو دیگر بلوک‌ها شود.

نواندیش نوشت : حالا که مذاکرات در وین و گفتگوها با ریاض همزمان در حال رسیدن به نقطه ای حساس و انشاالله موفقیت آمیز است هرگونه  اظهارنظری احساسی و به دور از تدبیر می تواند به کشور آسیب برساند.

روزنامه العربی الجدید به نقل از منابع مصری مدعی شد که در روزهای آخر سال ۲۰۲۱ نشست ” ارزیابی” در سطح اطلاعاتی میان ایران و مصر برگزار شد. این نشست برای بررسی و ارزیابی گام‌ها و مطالبات متقابل میان دو کشور که در نیمه سال گذشته بر سر آن‌ها توافق کرده بودند انجام شد.

این منابع تاکید کردند: درحال حاضر سخن گفتن درخصوص گام‌های جدید در روابط میان دو کشور مطرح نیست و مساله‌ای که اکنون دو کشور بر سر آن توافق کردند عدم آسیب رساندن به منافع یکدیگر است.

این منابع در پاسخ به این سوال که با توجه به اظهارات دیپلمات های ایرانی در خصوص ایجاد ارتباط با قاهره آیا مصر قصد دارد که پرونده روابط با ایران را از سطح اطلاعاتی به سطح دیپلماتیک و مشخصا وزارت خارجه برساند تاکید کردند: روابط با ایران در سطح امنیتی محدود خواهد ماند و این یکی از پرونده‌های اساسی است که خود شخص عباس کامل، رئیس سازمان اطلاعات مصر بر آن نظارت دارد. همچنین دستورات شدیدی به تمام رسانه های مصری داده شده است که در رخدادها به ایران اهانت نشود و تنها به جنبه خبری اکتفا کنند.

این منابع مصری یکی از برجسته ترین پرونده هایی که در نشست اخیر میان مسئولان ایرانی و مصری به آن پرداخته شد را پرونده یمن و کشتیرانی در تنگه باب المندب عنوان کردند و مدعی شدند که قاهره تاکید کرده تهران نباید در امنیت کشتیرانی در باب المندب خلل ایجاد کند.

در این راستا یک منبع دیپلماتیک مصری گفت: قاهره نسبت به اظهارات آمریکایی و بین المللی درخصوص هدف قرار گرفتن امارات از سوی حوثی ها ابراز رضایت کرد زیرا آن ها به عدم دخالت ایران در این حملات اشاره کردند و در غیر این صورت مصر در تنگنا قرار می گرفت.

این منابع همچنین مدعی شدند: پرونده اوضاع غزه و حمایت تهران از گروه های فلسطینی و در راس آن ها جنبش حماس و جنبش جهاد از دیگر مسائلی است که در دیدار مسئولان ایرانی و مصری مورد بررسی قرار گرفت. مسئولان مصری خواستار هماهنگی با آن ها در این پرونده شدند زیرا قاهره درحال انجام وساطت میان گروه های فلسطینی و نیروهای اشغالگر هستند .

این منابع تاکید کردند که موضوع وجود شرکت های مصری در عراق و تسهیل فعالیت آن ها و همچنین ایجاد امنیت برای آن ها نیز مورد رایزنی قرار گرفت.

همچنین این منابع در ادامهتاکید کردند که مسئولان ایرانی در نشست اخیرا از عدم مشارکت مصر در هرگونه تحرکات علیه ایران در سطح منطقه تمجید کردند.

یکی از منابع خاطرنشان کرد: قاهره پیش از این اسرائیل را نصیحت کرد که اقدامات خشونت آمیزی علیه ایران مرتکب نشود زیرا این امر پیامدهایی برای تمام منطقه به دنبال خواهد داشت و همه کشورها توان تحمل آن را ندارند. مصر از اسرائیل خواست که از طریق راه های سیاسی فشار بیاورد و هیچگونه تنش نظامی ایجاد نکند.

این منابع مدعی شدند که قاهره علیرغم مخالفت با آن چه سیاست های توسعه طلبانه تهران در منطقه عنوان شده، از پیوستن به ائتلافات نظامی در منطقه استقبال نمی کند و مساله مهم برای کشور مصر در وهله اول عدم آسیب رساندن به منافع آن و در صورت امکان حمایت از منافع هم پیمانان خود از جمله عربستان است.

حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه کشورمان در دوم دی ماه ۱۴۰۰ در یک نشست خبری با “فواد حسین “وزیر خارجه عراق در تهران با اشاره به نقش بغداد در برگزاری چهار دور مذاکره بین ایران و عربستان اعلام کرد: عربستان سعودی با صدور ویزا برای سه تن از دیپلمات‌های ایران به عنوان دیپلمات‌های مستقر در سازمان کنفرانس اسلامی در جده موافقت کرده  و ویزای این دیپلمات های دریافت شده است، او همچنین به تازگی در مصاحبه با الجزیره صدور روادید برای دیپلمات های ایرانی برای حضور در جده را  نشانه ای مثبت و خوب  عنوان کرد.

بر اساس این گزارش این سه دیپلمات طی روزهای اخیر راهی جده شده‌اند و قرار است بعد از ۶ سال نمایندگی ایران در سازمان همکاری اسلامی فعالیت خود را مجددا  در جده آغاز کند.

فعالیت دفتر نمایندگی ایران در جده در سال ۱۳۹۴  و در پی قطع روابط ایران و عربستان بعد از حمله عده‌ای  به سفارت این کشور در تهران و کنسولگری آن در مشهد تعطیل شد .

آخرین نماینده دائم ایران در سازمان همکاری اسلامی در جده،”مهدی حمزه ای” بود که بعد از این اتفاقات به همراه دیگر دیپلمات‌های ایرانی مستقر در جده راهی تهران شد .

در همان سال پس از این تحولات، اجلاس فوق‌العاده وزیران خارجه کشورهای عضو این سازمان به منظور رسیدگی به موضوع حمله به سفارت عربستان در تهران در جده تشکیل شد . این اجلاس در متن بیانیه پایانی خود “تجاوز به اماکن دیپلماتیک عربستان سعودی در تهران و مشهد را محکوم” و این اقدام را  نقض فاحش کنوانسیون‌های ژنو و وین راجع به حفاظت از اماکن سیاسی و مغایر قوانین و حقوق بین‌الملل دانست.

همچنین در این بیانیه گفته شده که این حملات مغایر منشور سازمان همکاری اسلامی و منشور سازمان ملل متحد است که با هدف پیشبرد روابط دوستانه، احترام متقابل و همکاری بین کشورهای عضو ایجاد شده‌اند.

در این اجلاس سید عباس عراقچی که به عنوان نماینده ایران در اجلاس جده شرکت کرده بود، گفت که دولت ایران این حمله را محکوم کرده و تحقیقاتی را برای شناسایی و مجازات عاملان آن به جریان انداخته است.

سازمان همکاری اسلامی، دومین سازمان بین دولتی پس از سازمان ملل متحد

سازمان کنفرانس اسلامی معروف به سازمان همکاری اسلامی، دومین سازمان بین دولتی پس از سازمان ملل متحد است که ۵۷ کشور از  قاره های مختلف درآن عضویت دارند .

این سازمان به عنوان صدای جمعی جهان اسلام و تضمین برای حفاظت و حمایت از منافع جهان اسلام در روح ترویج صلح بین‌المللی و هماهنگی میان افراد مختلف جهان ایجاد شده است .

در سال ۱۹۷۰  اولین نشست  وزیران امور خارجه سازمان همکاری اسلامی در جده برگزار شد که در آن  برای ایجاد دبیرخانه دائمی در شهر جده تصمیم گرفته شد.

فعالیت نمایندگی ایران در جده و ریاست سه ساله ایران بر سازمان همکاری اسلامی

سال ۱۳۶۹ و در پی سفر “سعودالفیصل” وزیر امور خارجه وقت عربستان به تهران، موافقت سعودی ها برای تاسیس سفارت و نمایندگی جمهوری اسلامی ایران نزد سازمان کنفرانس اسلامی درجده جلب و مقدمات آن فراهم شد.

هیأت وزیران ایران نیز در جلسه مورخ ۱۳۷۰.۵.۹ بنا به پیشنهاد شماره ۸۱۰.۷۹۳۶ مورخ ۳۶۹.۱۲.۴وزارت امور خارجه و به استناد تبصره ذیل بند (۱) ماده (۲)‌قانون وظایف وزارت امورخارجه مصوب ۱۳۶۴ تصویب کردند که وزارت امور خارجه مجاز است نمایندگی دائمی جمهوری اسلامی ایران در سازمان کنفرانس اسلامی در جده را ایجاد کند .

سید عباس عراقچی از جمله اولین دیپلمات های ایرانی بوده که از سال  ۱۳۷۱  تا ۱۳۷۶ در این مکان دیپلماتیک فعالیت کرده است .

به دنبال برگزاری هفتمین دوره انتخابات ریاست جمهوری و تشکیل دولت سید محمد خاتمی، هشتمین اجلاس سران کشورهای عضو سازمان کنفران اسلامی در تاریخ ۱۸ آذرماه ۱۳۷۶ در تهران برگزار شد و جمهوری اسلامی ایران به مدت سه سال ریاست این سازمان را برعهده گرفت.

استقبال ایران از آغاز فعالیت دبیرکل جدید سازمان همکاری اسلامی

به گزارش ایسنا چندی پیش حسین ابراهیم طه، دبیرکل جدید سازمان همکاری اسلامی در پیام‌های جداگانه ای برای ” ابراهیم رئیسی” رییس جمهور و” حسین امیرعبداللهیان” وزیر امور خارجه، برای تقویت همکاری با جمهوری اسلامی ایران اعلام آمادگی کرد ، ایران نیز از انتخاب وی به عنوان دبیرکل جدید سازمان همکاری اسلامی استقبال کرد در همین چارچوب سعید خطیب زاده سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در یک موضع گیری رسانه ای اظهار کرد: با توجه به اینکه سازمان همکاری اسلامی از ظرفیت‌های عظیمی برای تحقق وحدت امت اسلامی و اصول و ارزش‌های ناب و متعالی اسلام برخوردار است،  امیدواریم در دوره دبیرکل جدید شاهد افزایش قابل توجه این تلاش‌ها و ثمردهی محسوس آن در تامین منافع مشترک امت اسلامی و دولت های عضو سازمان در عرصه تعاملات بین‌المللی باشیم.

سخنگوی وزارت امور خارجه افزود: ما ضمن تقدیر از کوشش‌های «احمد بن العثیمین» دبیرکل پیشین این سازمان برای ارتقا و تحکیم اتحاد و همبستگی دولت‌های عضو، آمادگی کامل داریم در دوره دبیرکل جدید بر اساس اصل تضمین ایجاد فرصت‌های برابر برای فعالیت و مشارکت کامل و آزاد همه اعضا در چارچوب منشور سازمان با دبیرکل این سازمان، همکاری نزدیک و برادرانه‌ای داشته باشیم.

خطیب زاده تاکید کرد: در موضوع فلسطین و مقابله با اقدامات تجاوزکارانه رژیم صهیونیستی در مصادره اموال و دارائی‌های فلسطینیان لازم است از ظرفیت‌های این سازمان به منظور مقابله با جریان نامبارک موسوم به «عادی سازی» و به محاق بردن رژیم صهیونیستی از طریق تحکیم هر چه بیشتر اتحاد و وفاق میان دولت های عضو سازمان علیه این رژیم اقدام شود.

به گزارش ایسنا در اواخر آذرماه سال جاری نیز  نشست اضطراری وزیران امور خارجه سازمان همکاری اسلامی در مورد تحولات افغانستان در اسلام آباد برگزار شد و وزیر امور خارجه کشورمان در حاشیه این اجلاس با حسین ابراهیم طاها دبیرکل جدید این سازمان دیدار کرد.

حسین امیرعبدالهیان در این دیدار با تبریک انتصاب وی به این سمت بر نقش OIC  و دبیرکل این سازمان در کمک به حل مشکلات و بحران های موجود در جهان اسلام از جمله افغانستان و فلسطین تاکید کرد.

انتقادات ایران از سازمان همکاری اسلامی در سال های اخیر

در طی سال های اخیر ،ایران  چندین بار از برخی موضع گیری ها و اقدامات  سازمان همکاری اسلامی انتقاد کرده است و این سازمان را متهم به عدم شفافیت و نادیده گرفتن  مواضع برخی از کشورها از جمله ایران کرده  و معتقد بوده  که  رویکردهای تبعیض آمیز و ضدایرانی دبیرخانه سازمان همکاری اسلامی در سالهای اخیر تحت دخالت و فشار عربستان سعودی باعث شده که این دبیرخانه از اهداف حرفه ای خود فاصله گرفته و رویکرد فشار علیه اعضا را دنبال کند.

ایران ، این رویکرد را خسارت بار و برخلاف رویه‌ها و اصول حاکم بر سازمان های بین المللی دانسته و خواستار بی‌طرفی، شفافیت و احترام دبیرخانه این سازمان به اهداف اصلی و اولیه سازمان همکاری اسلامی در دفاع از حقوق مردم فلسطین و مخالفت و مقابله با توطئه های رژیم صهیونیستی شد.

چنان که در همین راستا در اردیبهشت ماه ۱۳۹۸ غلامحسین دهقانی معاون امور حقوقی و بین المللی وزارت امور خارجه در نشستی با سفرای کشورهای اسلامی مقیم ایران، ضمن تشریح دیدگاه‌ها و مواضع جمهوری اسلامی ایران در خصوص اولویت‌های جهان اسلام و تحولات منطقه‌ای و تبیین توطئه های رژیم صهیونیستی و برخی قدرت های فرامنطقه ای در ایجاد انحراف در اهداف سازمان همکاری اسلامی، خواستار هوشیاری کشورهای اسلامی در برابر این انحرافات و توطئه‌ها شد.

دهقانی مسئله فلسطین را همچنان اولویت و هدف عالی و اصلی سازمان همکاری اسلامی دانست و با توجه به وضعیت جاری در دنیای اسلام و منطقه غرب آسیا به ویژه طرح‌های ترامپ و رژیم صهیونیستی برای منطقه و تلاش برای ایجاد شکاف بین کشورهای اسلامی تأکید کرد: این سازمان و اجلاسیه‌های آن از جمله اجلاس مکه باید مکانی برای ارتقای همبستگی و یکپارچگی امت اسلامی باشد نه اینکه با اعمال نفوذ بیگانگان و برخی عوامل آنها، تبدیل به محلی برای تفرقه و دشمنی و طرح موضوعات کاملاً غیر مرتبط با اهداف سازمان همکاری اسلامی گردد.

وی ادامه داد: دول اسلامی باید با اقدامات تفرقه افکنانه و تلاش برای منحرف کردن توجه اعضای سازمان از مسأله اصلی دنیای اسلام، یعنی مسأله فلسطین به دیگر مطالب، مقابله نمایند؛ زیرا هر اقدامی در این جهت خدمت به رژیم صهیونیستی و دولت ترامپ خواهد بود.

دهقانی بر ضرورت رعایت قاعده  اجماع و اصل شفافیت در تصمیم‌گیریهای سازمان تأکید و از رویه جاری که مواضع برخی کشورها از جمله ایران در این اجلاسها کاملا نادیده گرفته می‌شود، انتقاد کرد.

همچنین در این سال ها عربستان در چندین نوبت از صدور روادید برای هیات ها و دیپلمات های ایرانی برای شرکت در نشست های سازمان همکاری اسلامی در جده خودداری کرده است و این موضوع مورد اعتراض ایران قرار گرفته است .

البته از این مجلس چندان انتظاری نباید داشت ولی مطابق اصل ۷۷ قانون اساسی: «عهدنامه‌ها، مقاوله‌نامه‌ها، قراردادها و موافقت‌نامه‌های بین‌المللی باید به تصویب مجلس شورای اسلامی برسد.» حتی برجام که نیازمند تصویب مجلس نبود را به تصویب مجلس اصولگرا رساندند، حال چگونه این قرارداد از این قاعده مستثنا شده است؟ مجلس و شورای نگهبان احتمالا سرگرم امور مهم‌تری هستند.

از این بگذریم. بنده نسبت به ضدیت با روسیه و چین که در برخی از رسانه‌ها وجود دارد نقد دارم و این را قبلا هم نوشته‌ام. این گرایش را نوع دیگری از گرایش ضد بیگانه‌ای می‌دانم که از پیش در ایران رواج داشته است و در هر مقطعی به صورتی خود را نشان داده است و رویه دیگری از گرایش ضدیت با غرب است که نزد نواصولگرایان رواج دارد. به ویژه درباره چین، نوعی احساس حسادت موجب این شیوه پرخاشگری سیاسی نیز شده است. از این رو معتقدم که باید از این بلوک‌بندی‌های متعارف گذر کرد و آماده بود که با همه کشورهای جهان تعاملی منطقی، سازنده و دو سر سود را به اجرا گذاشت. البته این بدان معنا نیست که روابط با همه کشورها یکسان خواهد بود، ولی منطق کلی آن را باید پذیرفت، سپس برحسب مورد نظر داد. در این چارچوب اصل انعقاد قراردادهای دوستی با چین و روسیه یا هند و برزیل و ترکیه و همه کشورهای دیگر قابل قبول و پذیرفتنی است. البته جزییات آن نیازمند بررسی‌های کارشناسی است که خارج از صلاحیت امثال بنده است.

ولی نکته مهمی که نباید فراموش کرد این است که هر کشوری به ویژه چین و روسیه از اجزای اصلی نظام بین‌الملل موجود هستند. این دو کشور، به تناسب از نظر نظامی و اقتصادی در رتبه‌های اول و دوم هستند. عضو ثابت شورای امنیت سازمان ملل هستند و حق وتو دارند. همین‌ها بودند که به قطعنامه‌های آن شورا علیه ایران رای دادند و این کارشان نیز از باب دشمنی با ایران نبود. چون اکنون هم از آن قطعنامه‌ها پشیمان نشده‌اند، حمایت آنان از قطعنامه‌ها در ذیل دفاع آنها از نظم موجود بین‌الملل قابل توجیه است و به نفع منافع خودشان و حتی صلح جهانی می‌دانند. اگر چالش‌های جدی میان آنان و غرب و به‌طور مشخص امریکا وجود دارد، به صورت رقابتی درون این نظم است. ممکن است در آینده این نظم تغییر کند، ولی فعلا همه این کشورها درون این نظم دنبال منافع خود هستند و با یکدیگر رقابت می‌کنند و در این چارچوب اقدام به یارگیری می‌کنند. هر دوی آنها روابط بسیار نزدیکی با اسراییل دارند، هر دو ملتزم به قطعنامه‌های شورای امنیت هستند و از آن دفاع می‌کنند. هر دو مخالف هسته‌ای شدن سایر کشورها هستند. هر دو روابط مستقیم اقتصادی و سیاسی با غرب و امریکا دارند. هر دو ملتزم به نوعی فرآیندهای دیپلماتیک برای حل‌وفصل امور جهانی هستند. این دو کشور یا هر کدام از آنها به تنهایی حاضر نیست این قاعده را نادیده بگیرد. اکنون مثل دوران جنگ سرد نیست که دو قطبی مبتنی بر تضاد و تخاصم میان آنان حاکم باشد.

در این چارچوب ایران می‌تواند از طریق بهبود روابط با این دو کشور یا هر کشور دیگر در مقابله با غرب (با فرض درستی این سیاست مقابله‌جویانه) استفاده کند، مشروط بر اینکه این مقابله در چارچوب نظم بین‌الملل موجود باشد. اگر گمان می‌کنند که می‌توانند در تقابل با نظم موجود جهانی روی حمایت‌های فرضی این دو کشور حساب کنند، قطعا مرتکب اشتباه می‌شوند. هیچ چاقویی دسته خود را نمی‌بُرد. چین برای الحاق هنگ‌کنگ یا تایوان هم حاضر نشده تا این نظم را نادیده بگیرد، چرا باید برای ایرانی که فاقد توانایی برای امتیاز دادن است، به مقابله با نظمی بپردازد که پیشرفت نیم‌قرن اخیر چین محصول همراهی و همگامی با آن نظم است؟
بنابراین آنچه را که می‌توان به عنوان یک گزاره پذیرفتنی طرح کرد، تغییر رویکرد ایران نسبت به نظام بین‌الملل است. در داخل این نظام می‌توان بازی کرد و عرض عریضی هم دارد. می‌توان یارگیری کرد، می‌توان قراردادهای ۲۵ساله بست، ولی به محض اینکه اصول این نظام را نادیده بگیرید، زیان، پشت زیان خواهد بود. شورای امنیت سازمان ملل و مصوبات آن رکن رکین این نظام است.