اگرچه این روزها رسانه‌های کشور بر ثبت هفدهمین عنصر فرهنگی ناملوس ایران، هنر خوشنویسی، تاکید می‌کنند اما با رصد سایت یونسکو در می‌یابیم که این خبر چندان صحت ندارد و ترکیه و ۱۶ کشور عربی، در این زمینه از ما موفق‌تر بوده‌اند.

تیرماه سال ۹۹ بود که خبر ارائه پرونده خوشنویسی اسلامی به عنوان میراث ناملموس ترکیه در رسانه‌های کشور منتشر شد. اقدامی که نشان می‌داد ترکیه با همراهی کنفرانس اسلامی و سازمان زیرمجموعه آن (ارسیکا) تلاش دارد تا خوشنویسی اسلامی را به نام خود در یونسکو ثبت کند.

سایت وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه در ماه مارس ۲۰۲۰ خبر ثبت درخواست این پرونده در سایت یونسکو برای بررسی  در سال ۲۰۲۱ را اعلام کرد. خبری که نشان می‌داد این کشور بدون اشاره به سیر تحول هنر خوشنویسی اسلامی در منطقه از جمله  ایران که در زمینه زیباشناسی خط، این هنر را به اعتلا رساند، قصد دارد تا جعل تاریخ کند. در این خبر آمده بود: «استانبول پس از تسخیر ترک‌ها به مرکز جاودانه خوشنویسی تبدیل شد و این واقعیت در کل جهان اسلام غیرقابل انکار است.»

ترکیه حتی شعاری فراتر از واقعیت را برای ثبت خوشنویسی اسلامی در میراث ناملموس یونسکو ارائه داد: «قرآن در مکه نازل، در مصر تلاوت و در استانبول نوشته شده است» را انتخاب کرد که جعل تاریخی در زمینه هنر خوشنویسی است، زیرا سابقه کتابت قرآن در ایران ۵۰۰ سال زودتر از دولت عثمانی است.

اما در سوی دیگر این ماجرا، یعنی در خرداد ۱۳۹۹ مصطفی پورعلی مدیر کل دفتر ثبت آثار تاریخی و فرهنگی اعلام کرد که ایران قصد دارد در سال ۲۰۲۲ پرونده خوشنویسی ایران را برای ارائه در فهرست میراث ناملموس یونسکو آماده کند؛ یعنی برنامه ایران این بود که یک سال پس از ترکیه برای ثبت پرونده خوشنویسی اقدام کند.

آغاز پنهان‌کاری و ارائه پرونده‌ای بدون توجیه

انتشار خبر اقدام کشور ترکیه در جهت ثبت خوشنویسی اسلامی در ایران و پیگیری رسانه‌های کشور موجب شد تا وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ضمن اعتراض به یونسکو نسبت به درخواست ترکیه در زمینه خوشنویسی اسلامی، پرونده خوشنویسی ایران را برای سال ۲۰۲۱ آماده و به یونسکو ارائه کند. خوشبختانه به دلیل همه‌گیری کرونا و به تعویق افتادن اجلاس یونسکو، زمان بیشتری هم در اختیار وزارت میراث فرهنگی قرار گرفت تا اسناد و مستندات خود را ارائه و پرونده ایران هم همزمان با کشور ترکیه در اجلاس ۲۰۲۱ رسیدگی و به نتیجه رسد.

اما سویه دیگر این ماجرا اقدام ایران برای ارائه پرونده به یکی از شاخه‌های سه‌گانه ثبت میراث ناملموس در یونسکو بود که تاکنون در آن تجربه‌ای نداشت و برای اولین بار آن را پیگیری می‌کرد. به‌طور کلی یونسکو برای بررسی میراث ناملموس، داری سه فهرست است؛ فهرست میراث ناملموس در خطر، فهرست معرف و فهرست اقدام خوب پاسداری.

ایران که در گذشته همواره برای ثبت در فهرست معرف اقدام کرده بود و دوبار نیز برای فهرست میراث ناملموس در خطر پرونده‌های خود را ثبت جهانی کرده بوده، به یک‌باره موضوع خوشنویسی را برای فهرست اقدام خوب پاسداری یونسکو در نظر گرفت. این موضوع اتفاقاَ از سوی مسئولان میراث فرهنگی با پروپاگاندا روبرو شد و تلاش کردند تا نشان دهند که این فهرست مهمتر و در عین حال قرارگیری پرونده‌های ثبتی در آن مشکل‌تر از سایر فهرست‌های یونسکو است. در حالی است که با بررسی سایت یونسکو در می‌یابیم که ارائه مستندات، فیلم و عکس برای هر سه فهرست، به یک میزان اهمیت دارد و در این رابطه تلاش‌ از سوی کشورها نیز به یک میزان است.

از سویی دیگر مدیران میراث فرهنگی پس از رسانه‌ای شدن خبر اقدام کشور ترکیه، بارها با اشاره به کنوانسیون ٢٠٠٣ تاکید کردند که قرارگیری یک عنصر میراث فرهنگی ناملموس در فهرست میراث جهانی، مساله انحصار ندارد و اعتراض به این موضوع را اقدامی غیرتخصصی دانستند. اما فشار رسانه‌های کشور بر موضوع پرونده خوشنویسی، باعث شد تا ایران نسبت به اقدام ترکیه اعتراض کند و همین موضوع نیز محرکی شد که یونسکو ثبت جهانی خوشنویسی اسلامی به نام ترکیه را منتفی کند و تنها هنر خوشنویسی در ترکیه را ثبت کند. در حقیقت پیروزی بزرگی که ایران به‌دست آورد اعتراضی بود که به پرونده خوشنویسی اسلامی داشت و از یک جعل تاریخی جلوگیری کرد.

حقیقت ماجرا در ثبت هنر سنتی خوشنویسی ایران

اما ثبت «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران»  که در فهرست اقدام خوب پاسداری میراث ناملموس یونسکو صورت گرفته است؛ در حقیقت به نوعی از زیر فشار خارج شدن وزارت میراث فرهنگی از پیگیری رسانه‌ای کشور در پرونده خوشنویسی اسلامی است. این وزارتخانه که در چند سال اخیر همواره زیر تیغ انتقاد رسانه‌ای در جهت ثبت آثار ملی و میراث ناملموس کشور بوده، کم کاری‌های چند ساله خود در موضوع پرونده خوشنویسی را که از سال ۱۳۹۴ در جریان است را پس از اقدام کشور ترکیه در جهت ثبت خوشنویسی اسلامی به یک برنامه پاسداری تقلیل داد و در حقیقت برنامه چند دهه فعالیت انجمن خوشنویسان ایران را برای یونسکو ارسال کرد تا در فهرست اقدام خوب پاسداری میراث ناملموس یونسکو به ثبت برسد. با رصد اسناد ارائه شده از سوی ایران برای این پرونده، به خوبی در می‌یابیم که مستندات ایران فقط شامل برنامه‌های انجمن خوشنویسان است و هیچگونه مدرکی در زمینه ۱۰ قرن کتابت قرآن و خوشنویسی ایرانی در این پرونده وجود ندارد.

در معرفی این پرونده هم در سایت یونسکو آمده است: «با ظهور چاپ و پیدایش برنامه‌های کامپیوتری و فونت‌های دیجیتال، هنر سنتی خوشنویسی در ایران به تدریج رو به افول نهاد و رعایت زیبایی‌شناسی جایگزین تاکید بر خوانایی محض در این هنر شد. این امر باعث کاهش استقبال از خوشنویسی در میان نسل‌های جدید شد؛ بنابراین حفاظت از سنت خوشنویسی ایران در دهه ۱۹۸۰ به یکی از دغدغه‌های اصلی تبدیل گشت و برنامه‌ای ملی برای این منظور توسط سازمان‌های غیردولتی با همکاری دولت تدوین شد. بخشی از کارهای این برنامه قبل از دهه ۸۰ توسط انجمن خوشنویسان ایران آغاز شده بود و با توجه به استقبال بی‌نظیر از آن، بخش عمومی آن با بازتعریف و هماهنگی گسترده بر اساس تجربیات به دست آمده، به یک برنامه ملی تبدیل شد.»

عکس‌ها و مستندات ارائه شده از سوی ایران به یونسکو

مرور این پرونده در سایت یونسکو به خوبی نشان می‌دهد که اقدامی برای ثبت پرونده خوشنویسی ایرانی صورت نگرفته، در حالی که وزارت میراث فرهنگی از سال ۱۳۹۴ پس از آن‌که ترکیه قصد داشت خط نستعلیق را به نام خود در یونسکو ثبت کند، قرار بود پرونده خوشنویسی و خطوط ایرانی را آماده و به یونسکو ارائه دهد.

در سال ۹۴ دکتر فرهاد نظری، مدیرکل وقت دفتر ثبت آثار تاریخی و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی سازمان میراث فرهنگی اعلام کرده بود که با همکاری ۱۰ وزارتخانه قرار است پرونده‌ای با مجموع خطوط ایرانی مانند ثلث، نسخ، نستعلیق و… را برای ثبت جهانی به یونسکو در سال ۲۰۱۷ ارسال کنند، اقدامی که هیچ‌گاه صورت نگرفت تا این‌که پس از ۶ سال کم‌کاری و برای خارج شدن مسئولین مربوطه در وزارت میراث فرهنگی، پرونده‌ای عجیب که شامل فعالیت‌های انجمن خوشنویسان است را در یونسکو ثبت کردند.

از سویی دیگر واقعیت‌های دیگری نیز در ثبت این پرونده وجود دارد که مسئولان وزارت میراث فرهنگی تلاش داشتند با بزرگ جلوه دادن، فهرست اقدام خوب پاسداری میراث ناملموس یونسکو، بخشی از واقعیت‌های این پرونده را پنهان کنند.

با مراجعه به سایت یونسکو ذیل پرونده ثبت شده ۱۷۱۸ فهرست میراث ناملموس یونسکو با عنوان «خوشنویسی عربی، مهارت‌ها و شیوه‌ها»  که از سوی کشورهای عربستان سعودی، الجزایر، بحرین، مصر، عراق، اردن، کویت، لبنان، موریتانی، مراکش، عمان، فلسطین، سودان، تونس، امارات متحده عربی و یمن ارائه شد و همچنین پرونده شماره ۱۶۸۴ فهرست میراث ناملموس یونسکو با عنوان «خوشنویسی سنتی در هنر اسلامی ترکیه» کلمه (inscribed) به معنای، ثبت و حک شدن، قید شده است. اما در پرونده ۱۷۱۶ فهرست پاسداری با عنوان «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران» کلمه (selected) به معنی، انتخاب شدن، آمده است. تفاوت معنایی این دو کلمه به خوبی نشان می‌دهد که آن‌چه که در پرونده ارائه شده توسط ایران مورد توجه قرار گرفته در حقیقت یک برنامه برای پاسداری از هنر خوشنویسی است که آن هم شامل فعالیت‌های انجمن خوشنویسان ایران می‌شود که به یونسکو ارائه شده و هنوز ایران اقدامی در جهت ثبت هنر خوشنویسی و کتابت قرآن که میراث کهن ایران اسلامی انجام نداده است.

سازمان میراث فرهنگی، بی‌هدف و بی‌برنامه

مرور پرونده «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران» در یونسکو و تناقض‌هایی که از سوی مدیران وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ارائه شده؛ چند نقطه ضعف را به خوبی از سوی مدیران این وزارتخانه نشان می‌دهد که با توجه به گوشزدهای رسانه‌ای و علاقه مردم به میراث گذشته کشور، هنوز هم از سوی مدیران این نهاد نادیده گرفته می‌شود.

اولین موضوع بدون هدف و برنامه بودن این وزارتخانه در جهت شناسایی میراث ناملموس کشور و اولویت‌بندی آنها برای ارائه به یونسکو است. زیرا شاهد هستیم که ایران در سال ۱۳۸۹ تعزیه را که هنری مختص ایرانی و شیعی است و در منطقه و جهان داعیه‌داری ندارد، در یونسکو ثبت می‌کند و حتی پس از یک دهه هنوز اقدامی در جهت حمایت و پاسداری از هنر تعزیه انجام نمی‌دهد. اما میراث گران‌بهای خوشنویسی و کتابت قرآن را که حدود یک دهه است مناقشات بسیاری بر سر آن با کشور ترکیه دارد، نادیده گرفته و تنها به ثبت یک برنامه حفاظتی از این هنر تقلیل می‌دهد.

دومین موضوع  تفکر اشتباه مدیران این سازمان در جهت اعتراض به پرونده‌های ارائه شده از سوی دیگر کشورها به یونسکو و نداشتن دیپلماسی کافی برای ارتباط برقرار کردن با سایر کشورها در ارائه پرونده‌های مشترک است. مدیران وزارت میراث فرهنگی که همواره با تاکید بر کنوانسیون ٢٠٠٣ که قرارگیری یک عنصر میراث فرهنگی ناملموس در فهرست میراث جهانی را شامل مساله انحصار نمی‌دانند و اعتراض به این موضوع را اقدامی غیرتخصصی ذکر می‌کنند؛ در همین پرونده خوشنویسی اسلامی که از سوی ترکیه ارائه شده بود، با اعتراض و ارائه مستندات توانستند از یک جعل تاریخی جلوگیری کنند تا پرونده خوشنویسی اسلامی فقط مختص به کشور ترکیه نشود تا ۵ قرن تلاش هنرمندان ایرانی از سوی جهانیان هم نادیده گرفته نشود.

سومین موضوع اما اقدامی است که مسئولین وزارت میراث فرهنگی در جهت معکوس جلوه دادن یک واقعیت به جامعه صورت دادند. این‌که این وزارتخانه توانست یکی از فهرست‌های خالی یونسکو را که تاکنون ایران در جهت ثبت در آن اقدامی نکرده بود، شناسایی و حتی برنامه انجمن خوشنویسان را به عنوان اقدامی شایسته، در جهت اشاعه یک هنر، ثبت جهانی کند به خودی خود اقدامی پسندیده است. اما این موضوع نباید سرپوشی بر کم‌کاری ۶ ساله تهیه یک پرونده مهم درباره هنر خوشنویسی ایران و در جهت فریب افکار عمومی باشد.

پرونده خوشنویسی ایران با عنوان «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران» در بخش «برنامه‌های خوب پاسداری» در یونسکو ثبت شده است و این در حالی است که ترکیه پرونده‌اش را با عنوان «خوش‌نویسی سنتی در هنر اسلامی در ترکیه» در بخش «میراث مُعرف ناملموس» به ثبت رسانده است.

ترکیه در ماه مارس ۲۰۲۰ (فروردین ۹۹) برای ثبت هنر خوشنویسی به عنوان میراث ناملموس خود اقدام کرد و این در حالی بود که می‌دانست رویه ارائه پیشنهاد برای ثبت در فهرست میراث ناملموس سازمان یونسکو این گونه است که هر کشور یک سال در میان می‌تواند اقدام به ارسال پرونده کند و از آن‌جا که ایران در سال ۲۰۱۹ دوتار ایرانی را ثبت جهانی کرده بود، در سال ۲۰۲۰ نمی‌توانست پیشنهادی ارائه دهد و ناگزیر بود فقط در زمینه پرونده‌های چندملیتی با سایر کشورها همکاری کند. از این رو ثبت هنر خوشنویسی به نام ترکیه محتمل بود، مگر اتفاقاتی غیرمنتظره‌ رخ می‌داد تا این هنر به نام این کشور ثبت نشود و آن اتفاق غیرمنتظره شیوع کرونا و به تعویق افتادن همه امور بود.

سرانجام شنبه، ۱۳ آذر ۱۴۰۰ خبر آمد که پرونده «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران» به شانزدهمین جلسه کمیته بینُ‌الدُوَل محافظت از میراث فرهنگی ناملموس که از ۱۳ تا ۱۸ دسامبر ۲۰۲۱ (۲۲ تا ۲۷ آذر ۱۴۰۰) در مقر سازمان یونسکو در پاریس برگزار می‌شود، ارسال شده است و هم‌زمان با ایران، ترکیه نیز پرونده‌ای تحت عنوان «حُسن خط، هنر باستانی خوشنویسی اسلامی» و ۱۶ کشور عربی شامل عربستان سعودی، عراق، اردن، لبنان، فلسطین، یمن، مصر، الجزایر، تونس، مراکش، کویت، امارات، عمان، بحرین، سودان و موریتانی پرونده‌ای مشترک با عنوانِ «خوشنویسی عربی، دانش، مهارت و شیوه‌ها» به این جلسه ارائه کرده‌اند.

در این میان ایران به اقدام ترکیه اعتراض کرد و اعتراضش موجب شد عنوان پرونده آن‌ها از «خوش‌نویسی اسلامی» به «خوش‌نویسی سنتی در هنر اسلامی در ترکیه» تبدیل شود. سرانجام پرونده ایران در بخش «برنامه‌های خوب پاسداری» و پرونده ترکیه در بخش «میراث ناملموس» ثبت شد.

از حمیدرضا قلیچ‌خانی، استاد شناخته‌شده و باسابقه خوشنویسی می‌پرسیم ثبت پرونده ایران در بخش «برنامه‌های خوب پاسداری» همان‌قدر که این روزها در موردش می‌شنویم مهم است یا خیر؟ و بخشی از آن‌چه او می‌گوید این است که آن‌چه ایران ثبت کرده است درواقع گزارش یا شرح کار انجمن خوشنویسان ایران طی ۴۰ سال گذشته از منظر کمی است و اگرچه این نکته نیز اهمیت دارد اما این، پرونده‌ای ابتر است و کارکردی برای‌مان ندارد و چه بسا اگر تمرکز را بر ثبتِ به عنوان مثال میرعلی تبریزی، واضع خط نستعلیق می‌گذاشتند گامی بسیار موثرتر در مسیر ثبت خطوط ایرانی؛ تعلیق، نستعلیق و شکسته در یونسکو بود.

باید بر ثبت نستعلیق تمرکز می‌کردیم

قلیچ‌خانی با ارائه پیشینه‌ای از روند تهیه پرونده خوشنویسی ایران برای ارائه به یونسکو، چنین می‌گوید: «حدود یک سال، یک سال و خرده‌ای پیش مدیر این پرونده؛ سیدعبدالمجید شریف‌زاده، رئیس گروه پژوهشی هنرهای سنتی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با من تماس گرفتند و گفتند می‌خواهیم پرونده‌ای را در زمینه خوشنویسی در یونسکو ثبت کنیم و از من دعوت به همکاری در زمینه تهیه مقدمات آن کردند. من پرسیدم حاضران چه کسانی‌اند و ایشان به اسامی اساتیدی از انجمن خوشنویسان اشاره کردند. من همان زمان خدمت‌شان گفتم که بعضی از این افراد اساسا از سازوکار آن‌چه قرار است رخ دهد مطلع نیستند و بهتر است یا گروهی یک‌دست از پژوهشگران و دانشگاهیان را برای پیش‌برد این امر انتخاب کنید یا این که کار را به همان افراد مدنظرتان بسپارید. پاسخی که ایشان به من داد این بود که نمی‌شود انجمن خوشنویسان را حذف کرد و من هم از ایشان خواستم که مرا معاف کنند. در نتیجه از ابتدا در این جلسات حضور نداشتم.»

او ادامه می‌دهد: «ظاهرا دوستان در این جلسات به این نتیجه رسیدند که خدمات ایران در ۴۰ سال گذشته در حفظ خوشنویسی را تبدیل به پرونده کنند. از قرار معلوم با مشکلاتی هم مواجه بودند از جمله این که برای ثبت جهانی یک پرونده در فهرست «میراث مُعرف ناملموس» سهمیه‌هایی مشخص برای هر کشور وجود دارد و همین، دوستان را به این نتیجه رساند که پرونده‌شان را در «برنامه‌های خوب پاسداری یونسکو» که پیش از این پرونده‌ای در آن ثبت نکرده بودند، به ثبت برسانند و ثبت در فهرست «میراث معرف ناملموس» را به زمانی دیگر موکول کنند.»

پرونده ثبت شده ایران در حوزه خوشنویسی در سازمان یونسکو، تنها گزارش عملکرد انجمن خوشنویسان در ۴۰ سال گذشته است نه بیشتر

قلیچ‌خانی با بیان این که «همان‌طور که احتمالا می‌دانید من پیشتر پیشنهاد داده بودم که ما سریعا باید خطوط ایرانی؛ تعلیق، نستعلیق و شکسته را ثبت کنیم چون کشورهای دیگر، پیش از آن که ما دست بجنبانیم این کار را انجام خواهند داد»، مثالی می‌زند و می‌گوید: «مانند اتفاقی که برای کاغذ ابر و باد؛ ابداع ایران و هند افتاد و در سایه غفلت مدیران فرهنگی و هنری به نام کشور ترکیه ثبت شد. به نظر من آن‌چه ما باید انجام دهیم تمرکز بر ثبت نستعلیق و میرعلی تبریزی، واضع این خط در «میراث معرف ناملموس» است پیش از آن که ترکیه که به نظرم پرونده‌اش را هم آماده کرده است این کار را انجام دهد اما به جای انجام این کار، با فرصت‌سوزی در پی این نکته رفتیم که بگوییم در طول ۴۰ سال گذشته از خوشنویسی دفاع کرده‌ایم.»

این استاد خوشنویسی با تمرکز بر جزئیات امر می‌گوید: «نکته دیگر، عنوان این پرونده است؛ برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی «در ایران» و نه «خوشنویسیِ ایرانی» است. مثالی می‌زنم؛ من اخیر کتابی به زبان انگلیسی چاپ کرده‌ام و بسیار این در و آن در زدیم تا عنوانش به انگلیسی Persian Calligraphy باشد یعنی خوشنویسیِ ایرانی و نه خوشنویسی در ایران. به بیان دیگر وقتی می‌گویید خوشنویسی در ایران، گویی این هنر متعلق به کشوری دیگر، مثلا اعراب بوده است و شما تنها از آن حفاظت کرده‌اید و من متاسفم که پرونده ایران به این سمت، یعنی برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران رفته است هرچند می‌گویند در دلِ این، یونسکو می‌گوید این هنر متعلق به شما بوده است اما من این‌گونه فکر نمی‌کنم و گمان می‌کنم ما تنها از این فرصت که بعد از انقلاب، هنرهایی مانند موسیقی در ایران بایکوت شد و خوشنویسی پیشرفت کرد، استفاده کردیم و این پیشرفت را در یونسکو هم به ثبت رساندیم.»

عملکرد انجمن خوشنویسان ثبت شد، نه خوشنویسی ایران

قلیچ‌خانی با بیان این که «مشکل دیگر این است که دوستان پیشرفت‌شان را تنها در حوزه آموزش به ثبت رسانده‌اند» ادامه می‌دهد: «در حالی که به عنوان مثال ما اخیرا به صورت گروهی سرفصل‌های دوره کارشناسی و ارشد این رشته را برای وزارت علوم ارسال کردیم تا دانشگاهی شود و پژوهشکده‌ای برای آن راه بیفتد اما مطمئنم در برنامه ارائه‌شده از سوی دوستان به یونسکو حتی چشم‌اندازهایی این‌چنینی ذکر نشده است که ما می‌خواهیم این کارها را انجام دهیم تا آن‌ها همان‌طور که از دیگران حمایت می‌کنند، از ایران نیز به صورت مادی و معنوی حمایت کنند که این برنامه راه بیفتد.»

او با اشاره به این که «درواقع این، تنها پرونده‌ای است که در آن گفته‌اند ما در این ۴۰ سال، ۳۰۰ شعبه زده‌ایم و نمی‌دانم ۴۰ هزار نفر آمده و دوره عالی را نزد ما گذرانده‌اند و ما به این هنر اهمیت داده‌ایم» می‌افزاید: «متاسفانه در دل آن، پژوهش‌های خوشنویسی، ترجمه‌ها، پایان‌نامه‌ها و… هم لحاظ نشده است و صرفا گزارش کار یا شرح کار انجمن خوشنویسان ایران است. در حالی که در کنار آن ما در ۲۰، ۳۰ سال اخیر بیش از ۱۰۰ پایان‌نامه و مقاله علمی- پژوهشی داشته‌ایم، شاهد تحولی عمده بوده‌ایم و کتاب‌های خوبی ترجمه کرده‌ایم و پایان‌نامه‌های دکتری نوشته‌ایم پس حتی اگر می‌خواستیم صرفا پاسداری‌مان را نشان دهیم باید این موارد را هم ذکر و به حوزه پژوهش و دانشگاه هم توجه می‌کردیم و فقط این نیست که بگوییم این تعداد از بچه‌های مردم سر کلاس آمده‌اند و مدرک عالی یا خوش گرفته‌اند.»

اگر آن‌چه را ترکیه در «میراث ناملموس» ثبت کرده است با آن‌چه ایران در «برنامه‌های خوب پاسداری» ثبت کرده‌ایم مقایسه کنید، متوجه سوءمدیریت مدیران ما می‌شوید

این هنرمند تاکید کرد: «البته که من حق می‌دهم و می‌پذیرم که کمیت هم مهم است و به عنوان مثال این که ۴۰ هزار نفر در ۳۰۰ شعبه، خوشنویسی آموخته‌اند اهمیت دارد و حرف استاد غلامحسین امیرخانی را که استاد خودم هم بوده‌اند می‌فهمم که اول انقلاب یک شعبه در خیابان خارک داشته‌ایم و این را تبدیل به ۳۰۰ شعبه کرده‌ایم و درک می‌کنم که این‌ها از نظر کمی خوب و موجب تعجب است که چه‌طور نسبت به ۴۰ سال قبل در خصوص یک هنر، ۳۰۰ برابر کار شده است یا این که استادان‌مان ۷ نفر بوده‌اند و اکنون ۴۰۰ نفر مدرک استادی دارند اما در مجموع وقتی در کفه ترازو بگذاریدش و با آن چیزی که ترکیه در «میراث معرف ناملوس» به عنوان «خوش‌نویسی سنتی در هنر اسلامی در ترکیه» ثبت کرده است مقایسه‌اش کنید سوءمدیریت و بی‌توجهی مدیران را می‌بینید.»

او در پایان می‌گوید: «خلاصه‌اش کنم؛ خبر، چندان بزرگ و میمون و مبارک نیست و این اتفاق اگر نمی‌افتاد هم نمی‌افتاد و چیزی نیست که چشم‌اندازی ایجاد کند و اگر ما به جای این کار فقط میرعلی تبریزی را به عنوان واضع نستعلیق با پرونده‌ای جمع‌وجور ثبت می‌کردیم گام بزرگ‌تری بود و اکنون به نظرم چیزی را ثبت کرده‌ایم که ابتر است و کارکردی برای‌مان ندارد.»

مصطفی پورعلی ـ مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی ـ درباره پرونده خوش‌نویسی ایران که با عنوان «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران» در شانزدهمین نشست کمیته بین‌الدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس و در بخش “برنامه‌های خوب پاسداری” ثبت شد و در توضیح تفاوت ثبت این پرونده با پرونده‌های خوش‌نویسی ترکیه و کشورهای عربی که در فهرست میراث ناملموس ثبت شده است، گفت: کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو که کشورها به موجب آن عناصر فرهنگی ناملموس خود را ثبت جهانی می‌کنند سه فهرست دارد؛ نخست فهرست “میراث مُعرف ناملموس” که عناصر فرهنگی در این فهرست هم‌راستا با شاخص‌های آن کنوانسیون معرفی و ثبت می‌شوند. بیشتر ثبت‌های جهانی در فهرست مُعرف اتفاق می‌افتد، از ایران نیز تا کنون ۱۴ عنصر فرهنگی ناملموس ثبت شده است.

او افزود: دسته دوم “میراث ناملموس درخطر” است که ثبت آثار در این فهرست به نسبت میراث مُعرف آسان‌تر است. معمولا آثاری که شرایط پاسداری و حفاظت خوبی ندارند و یا درحال نابودی و در خطر انقراض هستند، در این فهرست ثبت می‌شوند که از ایران دو میراثِ «دانش ساخت لنج و دریانوردی با لنج در خلیج فارس» و «نقالی؛ قصه‌گویی نمایشی» در این فهرست قرار گرفته‌اند و متاسفانه امکان تغییر هم وجود ندارد که البته یونسکو با همفکری کشورهای عضو دنبال راه‌حل منطقی و مناسب برای آثاری است که وضعیت آن‌ها بهبود پیدا کرده و باید از فهرست میراث ناملموس در خطر خارج شوند.

پورعلی ادامه داد: فهرست سوم این کنوانسیون که ثبت آثار در آن دشوارتر از دو فهرست دیگر بوده، “برنامه‌های خوب پاسداری یونسکو” است. آثاری که به این فهرست وارد شده‌اند در عین معرفی، پاسداری خوبی هم باید داشته باشند که کاملا برخلاف فهرست میراث ناملموس در خطر است، یعنی کشورها آن‌قدر آن اثر را خوب پاسداری کرده‌اند که می‌تواند در عین ثبت در فهرست میراث ناملموس جهانی یونسکو، ترویج‌دهنده باشد. این فهرست اهمیت بالایی دارد و برای کشورها و یونسکو مهم است.

مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی گفت: در اجلاس امسال حدود ۴۸ پرونده برای ثبت در “فهرست مُعرف” میراث ناملموس مطرح شد که ثبت در این دسته، دشواری چندانی ندارد و معمولا کشورها علاقه زیادی برای ثبت آثارشان در فهرست مُعرف میراث ناملموس یونسکو دارند. درحالی‌که برای برنامه‌های خوب پاسداری فقط پنج کشور از جمله ایران پرونده ارائه کرده‌اند که ثبت پرونده «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوش‌نویسی در ایران» در این فهرست، دستاورد بزرگ و مهمی برای جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه برای مردم کشور محسوب می‌شود. شش پرونده نیز امسال از سوی کشورها برای ثبت در فهرست میراث ناملموس در خطر مطرح شده است.

او اضافه کرد: برنامه ملیِ پاسداری از یک عنصر فرهنگی ناملموس به منزله دو ثبتِ همزمان یک پرونده است، یعنی هم عنصر فرهنگی ناملموس ثبت جهانی شده و هم به تایید یونسکو رسانده‌اید که به خوبی می‌توانید از این عنصر پاسداری کنید. اتفاقا تهیه چنین پرونده‌ای به مراتب سخت‌تر از میراث معرفی و در خطر است که دستاورد بسیار مهمی برای ایران به شمار می‌آید.

پورعلی در عین حال بیان کرد: نکته مثبت و مهم دیگرِ ورود به این فهرست، آن است که برنامه پاسداری کشورها جنبه ترویجی دارد و برنامه آن‌ها چاپ می‌شود و در اختیار کشورهایی که آثار و میراث مشابه دارند، قرار می‌گیرد.

او همچنین گفت: ایران پرونده «زیارت رضوی» را نیز برای طرح در فهرست برنامه‌های خوب پاسداری میراث ناملموس در اجلاس سال ۲۰۲۳ میلادی به یونسکو فرستاده است. علاوه‌بر این، شش پرونده دیگر از جمله «جشن یلدا» مشترک با افغانستان، «نوغان‌داری و ابریشم‌ریسی» مشترک با ترکیه، افغانستان، آذربایجان، ترکمنستان، تاجیکستان و ازبکستان، «ترکمن‌دوزی» مشترک با ترکمنستان، «جشن مهرگان» مشترک با تاجیکستان و «مهارت ساختن و نواختن عود» مشترک با سوریه در نوبت بررسی اجلاس آینده قرار دارند که این پرونده‌ها در بخش “میراث ناملموس مُعرف” مطرح شده‌اند.

پورعلی در توضیح این‌که چرا کشورهای عربی، ترکیه و ایران هر یک خوش‌نویسی را در پرونده‌هایی مجزا به نام خود ثبت کرده‌اند، اظهار کرد: ما هم می‌توانستیم مثل ترکیه و کشورهای عربی، ‌ خوش‌نویسی را در فهرست مُعرف میراث ناملموس ثبت کنیم. خیلی راحت بود، اما می‌خواستیم گام بلندتری برداریم و برنامه پاسداری، در عین معرفی خوش‌نویسی را ارائه کردیم. حتی تمایل داریم «نوروز» را که قبلا در فهرست معرفی به صورت مشترک با چند کشور ثبت شده است، در برنامه خوب پاسداری ثبت کنیم.

مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی در پاسخ به این ابهام و برداشت که یونسکو فقط “برنامه پاسداری ایران از خوش‌نویسی” را پذیرفته، درحالی‌که این نوع خوش‌نویسی خاستگاه ایرانی دارد، ولی به نام کشورهای عربی و ترکیه ثبت شده است؟ تصریح کرد: کشورهای عربی، خط یا خوش‌نویسی عربی را ثبت کرده‌اند، رسم‌الخط ما فارسی است و منطقی نبود با کشورهای عربی پرونده مشترک داشته باشیم. از طرفی، اولویت هر کشور استفاده از سهمیه ملی خود است، مگر این‌که محدودیت و یا مساله‌ای پیش آید. ترکیه یک پرونده ملی ارائه کرد و ما هم می‌خواستیم از سهمیه ملی خود استفاده کنیم. البته ما به اقدام ترکیه معترض شده بودیم، چرا که قبلا عنوان پرونده آن‌ها «خوش‌نویسی اسلامی» بود، ولی پس از پیگیری و اعتراض ایران، عنوان این پرونده تغییر کرد و به «خوش‌نویسی سنتی در هنر اسلامی در ترکیه» تبدیل شد. در واقع ترکیه خوش‌نویسی سنتی کشور خود را ثبت کرده است. ترکیه همکاری دوستانه‌ای در جریان اصلاح عنوان پرونده داشت و اعتراض ایران هم فنی بود.

او یادآور شد: بارها گفته شده کنوانسیون ۲۰۰۳ هیچ منعی برای ثبت عناصر فرهنگی کشورهای مختلف ندارد. طبیعی است که خوش‌نویسی در کشورها و فرهنگ‌های مختلف وجود داشته باشد، همان‌طور که چین هم خوش‌نویسی خود را ثبت جهانی کرده است.

پورعلی درباره این‌که با توجه به پذیرش پرونده خوش‌نویسی ایران در “فهرست برنامه‌های خوب پاسداریِ” کمیته میراث ناملموس یونسکو، آیا این برنامه در شمار میراث ناملموس ایران در یونسکو قرار گرفته و هفدمین میراث ناملموس جهانی ایران به حساب می‌آید؟ گفت: خوش‌نویسی ایران، هفدهمین عنصر میراث فرهنگی ایران است که در فهرست جهانی میراث ناملموس یونسکو ثبت شده. درحال حاضر ۱۴ میراث ناملموس در فهرست مُعرف، دو اثر در فهرست میاث ناملموس در خطر و یک اثر در برنامه خوب پاسداری یونسکو به نام ایران ثبت شده است.