با اینکه خبر مزبور بازتاب زیادی نداشت، برداشت‌ها و سوالات متفاوتی پیرامون خبر یاد شده وجود دارد. عدم ورود به عرصه عملیات سیاسی به چه معناست؟ آیا آقای خاتمی می‌خواهند از صحنه سیاسی کشور کنار روند و چنین بیانی مقدمه خروج کلی ایشان از میادین سیاسی است؟ اگر چنین برداشتی درست باشد آیا بهتر نبود که شخص آقای خاتمی طی بیانیه یا سخنانی خطاب به مردم در این مورد توضیح دهد و علل آن را برشمرد و پیش خود و خدای خود آسوده باشد و حجت خویش را تمام کرده باشد؟ مسلما مردمی که دوبار با آرای بالا وی را بر کرسی ریاست‌ جمهوری نشاندند، حق دارند که دقیقا از موضوع و جزییاتش اطلاع پیدا کنند. اگر چنین تصمیمی جدی است ناظر به کدام علل و دلایل است؟ آیا وی دیگر نفس سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبانه را مقرون به نتیجه نمی‌داند؟ در این صورت توصیه‌اش به خیل اصلاح‌طلبان کشور چیست؟ آیا از نظر ایشان تلاش آنها هم نتیجه‌ای در بر نخواهد داشت یا این یک تصمیم شخصی بر اثر مسائل شخصی است و تعمیم آن به دیگر کنشگران سیاسی بلاموضوع است؟اگر وی نوبت پیشکسوتان را تمام شده می‌داند و مایل است که  جوان‌ترها میدان‌دار کنش‌های سیاسی شوند به نظر می‌رسد هنوز مقدمات چنین رویکردی فراهم نشده است.نه احزاب موجود توانسته‌اند پایگاه مردمی خود را تقویت و مستحکم و فراگیر کنند و نه هنوز از میان اصلاح‌طلبان فردی که توان و محبوبیت و نفوذ لازم را داشته باشد و در میان تشکل‌های موجود اصلاحات نظر و رای‌اش‌فصل‌الخطاب باشد ظهور و بروز داشته است.

مسلما روش و منش آقای خاتمی با بی‌مسوولیتی و تنزه‌طلبی سازگار نیست و در هر شرایطی از یاری رساندن به آرمان‌های مردمی استنکاف نخواهد کرد ولی ترک عرصه عملیاتی دارای معنای حداقلی مثل معرفی نکردن کاندیدا برای انواع انتخاباتی که در پیش است یا عدم تشکیل شوراهای مشورتی و عدم حمایت از تصمیمات تشکل‌های اصلاح‌طلبانه دور از انتظار نیست.مسلما شرایط عمومی کشور در تصمیم فوق دخالت دارد ولی احتمالامجموع حوادث انتخابات ریاست‌ جمهوری در این رویکرد جدید آقای خاتمی دخالت بیشتر داشته است.

معلوم نیست چه شد که نهاد اجماع‌ساز اصلاح‌طلبان در روزهای آخر متصل به رای‌گیری چگونه به معنایی فرو ریخت و هر کس راه خود را در پیش گرفت و شکستی که همه انتظارش را داشتند بدتر و حیثیتی کرد؟لذا بعید نیست که آقای خاتمی از آن نوع رفتارها گله داشته باشد و بر این اساس دیگرمایل به مشارکت در صحنه‌های عملیاتی چون چند انتخابات اخیر نباشد.با اینکه همیشه صبغه اخلاقی تصمیمات و عملکرد آقای خاتمی پررنگ‌تر از وجوه سیاسی آنهاست ولی وی سیاستمداری نکته‌سنج هم هست و احتمالا از همین زاویه پی برده است که روش‌های مالوف اصلاح‌طلبان دیگر جواب نمی‌دهد و دلیلی ندارد که همچنان اعتبار رییس‌ جمهور اسبق هزینه شود و هیچ نتیجه‌ای در بر نداشته باشد.

البته امید می‌رود که عدم ورود آقای خاتمی به عرصه‌های جدی سیاست در همین موضوعات خلاصه شود ولی اگر چنین تصمیمی متضمن مشکلات عمیق‌تر باشد حکایت از شرایط امیدوارکننده آینده ندارد. اگر شخصیت محبوب و محجوب و معتدل و امیدوار و مثبت‌اندیشی مثل آقای خاتمی دیگر امیدی به کنش‌های سیاسی نداشته باشد، پیام تلخی به جامعه مخابره خواهد شد که آثار منفی متعددی درپی خواهد داشت.مسلما مسوولیت خلأ‌های فزاینده و نگران‌کننده در سپهر جامعه به عهده کسانی است که در انحصار قدرت می‌کوشند و در این راه حتی برگزاری انتخابات رقابتی و مشارکتی را برنمی‌تابند.در شرایط خطیر منطقه‌ای و جهانی کشور ما نیازمند استحکام و شادابی و حضور جدی مردم در اداره کشوراست.اگر هر نخبه و استاد دانشگاه و شخصیت متعهدی به طریقی به انزوا و گوشه‌گیری و واگذاری مسوولیت‌های اجتماعی هدایت شود، قدرت و اراده و اعتبار مردمی که در همه صحنه‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی کارساز و نتیجه‌بخش و بیمه‌کننده است، زایل می‌شود و در گردنه‌های خطرخیز آسیب‌ها از هر سو متوجه کشور خواهد شد.وقتی میدان کار و تلاش و سیاست‌ورزی از شخصیت‌های وزین و متعهد خالی شود چه کسانی جایگزین آنها خواهند شد؟ اکنون به عینه مشاهده می‌کنیم که انحرافیون یعنی همان‌ها که در عبور از خطوط قرمز جسارت دارند هیچ میدان و سفر و زاویه‌ای برای مطرح ساختن خود و دیده شدن را از دست نمی‌دهند و خدا می‌داند که اگر خطری برای کشور پیش آمد چه رفتاری از آنها سر خواهد زد؟دقیقا در چنین شرایطی است که کشور نیازمند متعهدان و راستگویان و آگاهان و مردم‌مداران است و ما چه آسان انزوای آنها را می‌پذیریم و از بی‌وزنی در فضای سیاسی، اجتماعی هراسی به دل راه نمی‌دهیم!به هر حال ترک عرصه سیاسی از جانب آقای خاتمی هرگز خبر خوبی نیست و چنانچه زیادت گیرد نفس کنش‌های مثبت و امیدوارانه و قانونی را تضعیف خواهد کرد و نشانه بارزی از مشکلات بسیار عمیق سیاسی و اجتماعی خواهد بود.امید است وی حتی اگر در ترک عرصه‌های عملیاتی اصرار داشته باشد آن را دقیقا مدیریت کند تا از این ناحیه آسیب کمتری متوجه روند اصلاحات شود.

محمود صادقی، فعال سیاسی اصلاح طلب، دبیرکل انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها و عضو جبهه اصلاحات ایران، درباره سخنان چندروز پیش محمدرضا خاتمی گفت: «در دو ملاقات اخیری که ما با آقای خانمی داشتیم که آخرین آن مربوط به جمعی از اعضا شورای مرکزی انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها بود که قبل از برگزاری کنگره با ایشان دیدار کردیم و قبلا هم جمع هیئت رئیسه جبهه اصلاحات ایران با ایشان ملاقات کردیم من چنین چیزی برداشت نکردم که ایشان بخواهند از جایگاه خود کنار بروند. البته باید ببینیم مقصود آقای محمدرضا خاتمی چیست چون آقای خاتمی اکنون عضو مجمع روحانیون مبارز هست. اگرچه او از نام رهبری جریان اصلاحات ممانعت دارند و شاید منظور همین باشد به هر حال آقای خاتمی نقش رهبری معنوی را دارند و برای کنگره‌های اخیر تشکیلات‌های اصلاح‌طلبان از جمله تشکیلات انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها پیام مکتوب می‌فرستند و نقش رهبری معنوی را دارند و شاید از منظور رهبری عملیاتی مفهوم خاصی باشد».

این فعال سیاسی سپس نسبت به آینده رهبری جریان اصلاحات و تغییرات ساختار تشکیلاتی آنها افزود: «فرض این مسئله خیلی قابل تحقق نیست الان در جبهه اصلاحات تعدادی از اشخاص حقیقی و عضو در واقع از طریق رایزنی و حداقل مشاوره و بعضا معرفی آقای خاتمی عضو شده‌اند البته ممکن است یک نوسازی تشکیلاتی در جبهه اصلاحات لازم باشد. توصیه آقای خاتمی نیز این بوده است که ادغام‌هایی صورت بگیرد و چند حزب گسترده‌تر و فراگیرتر با ادغام احزاب کوچکتر انجام شود و از سوی دیگر فعال‌ترشدن تشکیلات جبهه اصلاحات در سطح شهرستان‌ها و استان‌ها نیز مدنظر است یعنی تمرکزی که الان در تهران هست خیلی مؤثر نیست و به نوعی لازم است احزاب و شخصیت‌ها در سطح کشور و استان‌ها مشارکت بیشتری در جبهه اصلاحات داشته باشند البته قبل ایده پارلمان اصلاحات مطرح شده است و می تواند آن ایده بنظرم دوباره مطرح شود حداقل یکی از گزینه ها می تواند ایجاد پارلمان اصلاحات برای گسترده تر کردن و اثرگذارتر کردن فعالیت های سیاسی و تشکیلاتی اصلاح طلبان باشد».

صادقی در پایان درباره دیدگاه کارگزاران مبنی بر عدم رهبری خاتمی در جبهه اصلاحات  گفت: «این حرف‌ها موضع حزب کارگزاران نبوده و حرف‌های عده‌ای در آن حزب بوده است چون حزب کارگزاران عضو جبهه اصلاحات ایران هست و جبهه اصلاحات نیز مرتبط با آقای خاتمی است و این حرف‌ها صرفا نظر شخصی تعداد اندکی از افراد است. البته درباره آقای خاتمی من نقش سخنگو ندارم و دیگران باید صحبت کنند اما برداشت من این است که ایشان از رهبر به معنای رهبر تشکیلاتی مجموعه اصلاحات‌طلبان امتناع دارند و خودشان نیز گفته اند اما جایگاه و محبوبیت و معقولیت ایشان که در جامعه و بین اصلاح طلبان دارند اقتضا می کند به عنوان رهبر معنوی ایفا نقش کنند».

دعوتنامه‌های خاتمی زیاد است و احمدی‌نژاد هم می‌گویند هرازچندگاهی دعوت می‌شود. احمدی‌نژاد زمانی که خارج کشور می‌رود ‌شأن و جایگاه کشور را به زیر سوال می‌برد مانند سفر اخیرش به امارات که در کنار دختران بی‌حجاب به دوربین لبخند می‌زد اما زمانی که خاتمی به مراسم بزرگداشت نلسون ماندلا دعوت می‌شود، به او اعلام می‌کنند ممنوع‌الخروج است.

سال ۹۳ در خبرها آمده بود ۹ نفر از نمایندگان محترم مجلس به وزیر محترم دادگستری درخصوص ادامه ممنوع الخروج و ممنوع التصویر و ممنوع البیان بودن آقای سیدمحمد خاتمی، رئیس‌جمهوری اسبق، تذکر داده‌اند. نکته قابل تامل آنجاست که علی لاریجانی رئیس وقت مجلس در روزنامه لوموند که گفته بود «ممنوع‌الخروج بودن محمد خاتمی رئیس دولت اصلاحات جزو عادات بد دولت احمدی‌نژاد بوده است،»

احمدی‌نژاد درواکنش به این موضوع گفته بود: «ممنوع الخروجی؟ احمدی‌نژاد؟ این موضوع قضائی است، چه ربطی به ما دارد؟ من حتی اگر این اختیار را داشتم هرگز این کار را نمی‌کردم. سیدمحمد خاتمی ۸ سال در کشور رئیس‌جمهور بوده؛ گرچه ما ممکن است در شیوه اداره کشور اختلاف نظر داشته باشیم ولی به هرحال فردی رئیس کشور بوده و اینکه رئیس‌جمهور بعدی بیاید بگوید او ممنوع الخروج شده چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟»

رئیس دولت اصلاحات که با طرح گفت‌وگوی تمدن‌ها به یکی از چهره‌های جهانی مبدل شد، در سال‌های اخیر به دلیل برخی محدودیت‌ها و فشارها به‌رغم دعوت‌های مکرر از وی برای حضور در نشست‌های بین‌المللی و سفر به کشورهای مختلف جهان امکان حضور در این نشست‌ها و انجام سفر خارجی را نداشت. چرا در دوره‌ای جهان را از شنیدن پیام صلح خاتمی بازداشتند تا احمدی‌نژاد برود و جایگاه فرهنگی و سیاسی ایران را زیر سوال ببرد.

 

  روایت یک احمدی‌نژادی به سفر خاتمی

روز گذشته علیرضابیگی نماینده حامی احمدی‌نژاد در پاسخ به این سوال که «نظر شما درباره شخصیتی مانند آقای خاتمی که جایگاه بین‌المللی ایشان روشن است و تا قبل از ۸۸ هم سفرهای مختلفی به کشورهای مختلف داشتند و اکنون با محدودیت‌هایی برای استفاده از این ظرفیت‌ها مواجه هستند، چیست؟» خاطرنشان کرد: ایشان هم می‌تواند این سفرها را انجام دهد و از پتانسیل‌های خود استفاده کند. محدودیت‌ها برای آقای احمدی‌نژاد هم وجود داشت، وقتی پاسپورتش دچار مشکل می‌شود یا حفاظتش به مشکل برخورد می‌کند، برای ایشان هم این موارد وجود دارد اما بالاخره آقای احمدی‌نژاد ثابت قدم و مصمم است و به فضل الهی این موارد را پیش می‌برد.

وی اضافه کرد: آقای خاتمی هم می‌تواند در اینجا ثابت قدم بودنش را نشان دهد و وارد عمل شود؛ حتما خوب است که ایشان هم از جایگاه و اعتبارشان برای کشور استفاده کند. نباید در این خصوص برای کسانی که بالاخره ۸ سال رئیس‌جمهور بودند، کشور را اداره کردند و بعد هم در دنیا و مجامع بین‌المللی اعتبار و جایگاهی دارند، چنین موانعی باشد؛ باید فرصت بدهیم که از این ظرفیت‌ها برای پیشبرد دیپلماسی عمومی استفاده شود.

 

  خبر دعوت‌نامه تازه 

شاید خارجی‌ها هم می‌دانند که او عاشق دیده شدن است که برای او دعوت‌نامه ارسال می‌کنند. روز گذشته یک نماینده مجلس خبر از دعوت‌نامه‌ای داد که برای احمدی‌نژاد ارسال شده است. اکنون اطراف احمدی‌نژاد تعداد انگشت شماری از یاران دولت‌های نهم ودهم باقی مانده است و هر یک به دلیلی دیگر تمایل به همکاری با او ندارند. او فقط بقایی و مشایی را دارد و در درجه بعد افراد معدودی در اطرافش هستند که نماینده مجلس یا پست دیگری دارند. چندی پیش به دوبی رفت و اقداماتی کرد که شایعه شد به خواست ایران یا به خواست امارات به کشور بازگردانده شده است اما خودش گفت که مدت سفرش پایان گرفته بود.عکس‌هایش با دختران بی‌حجاب و… موضوعاتی بود که به رفتار یک رئیس‌جمهورسابق ایران همخوانی نداشت.

پس از آن به ترکیه رفت و بازگشت و حالا راهی سوئیس خواهد شد.این خبر را هم یکی از نمایندگان حامی او داد. دیروز احمد علیرضابیگی نماینده تبریز در مجلس که مدتی قبل در جریان سفر به ترکیه در جمع همراهان رئیس‌جمهور اسبق ایران بود، در رابطه با این سفر گفت: سفر اخیر آقای احمدی‌نژاد با دعوت دانشگاه بیکنت ترکیه اتفاق افتاد، این دانشگاه یک دانشگاه فنی و تکنیکی است و در این دانشگاه به واسطه تلاش‌های آقای احمدی‌نژاد در حوزه عمران، زیرساخت‌ها و تامین مسکن چه در دوره شهرداری و چه در دوره ریاست‌جمهوری انجام می‌شود و همین‌طور با توجه به اینکه ایشان اکنون استادتمام دانشگاه علم و صنعت هستند؛ به ایشان مدرک یا عنوان دکترای افتخاری این دانشگاه اهدا شد.

نماینده تبریز ادامه داد: همچنین این سفر یک فتح بابی بود برای مراودات علمی که دانشگاه‌ها و اساتید ما می‌توانند با دانشگاه‌های ترکیه داشته باشند و درعین حال امکان این را فراهم کرد که احمدی‌نژاد با خبرگزاری‌های مهم ترک مصاحبه داشته باشد. اتفاق دیگری که در این سفر رقم خورد، حضور احمدی‌نژاد در نماز جمعه استانبول و همین‌طور دیدار با رهبر مسیحیان ترکیه بود. همچنین ایشان در بازار سرپوشیده استانبول که نمادی از پیوندهای فرهنگی مردم ایران و ترکیه است، حضور پیدا کردند.

 

  تدریس می‌کند!

وی در پاسخ به اینکه «آیا احمدی‌نژاد اکنون در دانشگاه کلاس دارد و سرکلاس می‌رود؟»، ابراز کرد: بله، ایشان کلاس‌های دکترا و کارشناسی ارشد عمران را در دانشگاه دارند.

 

  چرا سفر خارجی می‌روند

علیرضابیگی در واکنش به این مساله که «برخی گفتند که این سفرها با مقاصد سیاسی انجام می‌شود، چون احمدی‌نژاد در داخل صدایش به جایی نمی‌رسد و حرف‌هایش خریدار ندارد به سفر خارجی می‌رود که در آن سو مخاطب پیدا کند»، گفت: امروزه اساساً بُعد مسافت جایگاه خود را از دست داده و قدرت رسانه به اندازه‌ای است که اگر حرف و سخنی چه در داخل و چه در خارج از کشور زده شود، مخاطبان خود را به راحتی می‌تواند پیدا کند.

آقای احمدی‌نژاد خودش به این موضوع توجه دارد که به عنوان یک امکان و ظرفیت برای جمهوری اسلامی ایران که می‌تواند با جهان پیرامون و خارج ارتباط برقرار کند، تلاش کند و از این ظرفیت‌ها برای کشور استفاده کند. وی در رابطه با اینکه سفرهای خارجی احمدی‌نژاد بیشتر رویکرد سیاسی دارد یا جنبه علمی و دیپلماسی فرهنگی، اظهار داشت: هردو باهم قابل جمع است، این‌طور نیست که بگوییم که هرکدام از این جنبه‌ها، جنبه دیگر را نفی یا محدود می‌کند.

طبیعی است که احمدی‌نژاد درعین حال که استاد دانشگاه است و تحصیلکرده در یک رشته فنی است که مورد قبول مجامع علمی جهانی است؛ می‌تواند از این امکان برای توسعه روابط سیاسی اقتصادی اجتماعی استفاده کند و این بسیار با ارزش است، هرکسی هم چنین ظرفیتی دارد، می‌تواند این ظرفیت را در اختیارایران قرار دهد.علیرضابیگی در پاسخ به اینکه «آیا سفرهای خارجی احمدی‌نژاد ادامه خواهد داشت و آیا برنامه‌ریزی روشنی در این زمینه وجود دارد؟»، گفت: با توجه به دعوتی که از ایشان صورت گرفته آقای احمدی‌نژاد در اجلاس داووس شرکت خواهد کرد.

 محمدرضا خاتمی به تازگی گفته است: «آقای خاتمی به مقامات کشور و دوستانشان گفتند که دیگر وارد صحنه عملیاتی سیاست نخواهند شد». این سخن در حالی مطرح می‌شود که چندی پیش آذر منصوری، دبیرکل حزب اتحاد ملت هم بیان کرده بود خاتمی نمی‌خواهد لیدر اصلاحات باشد و هیچ‌وقت هم چنین ادعایی نداشته است. حالا در این شرایط پرسش آن است که آیا با دوران اصلاحاتِ پسا خاتمی مواجهیم؟

غلامرضا ظریفیان، فعال و تحلیلگر سیاسی، درباره این موضوع گفت: «من نمی‌توانم نیت‌خوانی کنم و طبیعتا سخنگوی آقای خاتمی هم نیستم و سخنانی که مطرح می‌کنم تحلیل شخصی‌ام است. در وهله نخست باید بگویم که هیچ انسان متعهد و متعارفی خودش را جامعه‌اش جدا نمی‌کند و کسی که سال‌ها در عرصه سیاست‌ورزی سالم بوده و حرف مردم را زده است، نمی‌خواهد که بازنشسته شود. حتما آقای خاتمی هم همین‌طور است و سابقه او چه قبل از انقلاب و چه بعد از انقلاب نشان می‌دهد که او اهل درد و معناست و از اوضاع و احوال مردم جدا نیست. رهبری اصلاحات هم عنوانی است که جامعه به او داد و آقای خاتمی هیچگاه نگفت که من رهبر اصلاحاتم. اکنون هم او به هیچ‌وجه از دفاع از حقوق مدنی، دینی و اخلاقی کوتاه نمی‌آید».

او ادامه داد: «شاید این سخن که او دیگر نمی‌خواهد در حوزه عملیاتی سیاست باشد، به این معنی است که باتوجه به سن و سالش و تجربه زیسته‌اش نمی‌خواهد جزو کارگزاران نظام باشد و تمایل دارد بیشتر در موقعیت دفاع از جامعه قرار دهد و شاید بخواهد تمرکز خود را بر حکمرانی خوب بگذارد و سعی کند همگرایی‌ها در ابعاد کلان بیشتر شود و حتی ممکن است بعد از این سخنان او به بحث‌هایی فرای سیاست مانند برهنگ، اخلاق، حقوق دینی، هویت ملی و… هم برود زیرا واقعیت این است بسیاری از مشکلات کنونی ما فقط سیاسی نیست».

این فعال سیاسی در پاسخ به این پرسش که آیا ممکن است خاتمی برای گریز از انتظارات حزبی و درخواست حمایت‌های احزاب اصلاح‌طلب در هر انتخابات می‌خواهد قدری از موضوعات روز سیاسی کناره‌گیری کند، بیان کرد: «ما در کشورمان یک‌سری شخصیت‌های ملی داریم؛ افرادی که سرمایه‌های نمادین ما هستند و در بازه تاریخی شکل گرفته‌اند. درباره آقای خاتمی از دوم خرداد به این سو این موضوع پیش آمد و به تدریج به یک سرمایه نمادین تدبیل شد و بهتر است که این سرمایه‌ها برای اهداف سیاسی کوتاه‌مدت هزینه نشوند؛ بنابراین من هم تصور می‌کنم یکی از مسائلی که در پی این سخن یعنی کناره‌گیری از سیاست رسمی برای این باشد که قدری خود را از فضای سیاست‌های کوتاه‌مدت دور کند».

ظریفیان در پایان درباره دیدارهای اخیر خاتمی با افرادی چون لاریجانی، ناطق‌نوری، حسن روحانی و سید حسن خمینی گفت: «من تصورم می‌کنم سه دیدار با هم خلط شدند. آقای خاتمی دیدارهایی با آقایان ناطق نوری، سید حسین خمینی، جهانگیری دارد اما دیدار دیگری هم در بین بوده که آقای روحانی، مرعشی، لاریجانی، باهنر و ناطق‌نوری با آقای خاتمی دیدار داشته‌اند. در یک دیدار دیگر هم آقای روحانی با کارگزاران دولت خود دیداری انجام داده است. این سه دیدار ارتباطی به هم نداشته‌اند و نمی‌شود گفت که مثلا آقایان خاتمی، لاریجانی، باهنر و ناطق‌نوری می‌خواهند یک تشکل یا جریان جدید یا صف‌بندی جدیدی را شکل دهند».