هر روز از گوشه‌ای از ایران خبر می‌رسد که زمین در گوشه‌ای از کشور دهان باز کرده است. در حالی که کشاورزان مانند هر روز مشغول برداشت آب از چاه‌شان هستند، به یک‌باره زمین فرو می‌ریزد و مزارع‌شان برای همیشه نابود می‌شود. ساختمان‌ها، ابنیه تاریخی و راه‌ها یکی پس از دیگری ترک خورده و دیگر برای استفاده ایمن نیستند. این‌ها فقط بخشی از تبعات ناشی از فرونشست زمین است؛ پدیده‌ای که اگرچه وقوع آن را حس نمی‌کنیم و به یک‌باره حد نهایی یعنی ریزش زمین رخ می‌دهد، اما روشن کردن هر پمپ آب برای برداشت از منابع آب زیرزمینی، ما را یک قدم به سوی فاجعه‌ای که وقوع آن چندان دور نیست، نزدیک می‌کند.

به گزارش ایرنا، ایران تنها کشوری نیست که درگیر این پدیده است. در پایتخت مکزیک و برخی ایالت‌های آمریکا هم پدیده فرونشست وجود دارد.

این پدیده به دلیل برداشت ذخایر آب زیرزمینی که میراث به یادگار مانده از نسل گذشته برای ما است، در حال رخ دادن است و تنها راه جلوگیری از آن، کنترل برداشت از این منابع و ایجاد تعادل بین منابع و مصارف است. توسعه پروژه‌های آبخوان‌داری هم می‌تواند تا حدودی به ما کمک کند.

فرونشست زمین پدیده‌ای است که آرام و آهسته رخ می‌دهد، اما نتیجه آن به دفعات انسان را غافلگیر می‌کند؛ پدیده‌ای که به مرگ آبخوان‌ها و از بین رفتن حیات در یک منطقه منتهی می‌شود.

برای اینکه بدانیم فرونشست زمین چیست و چگونه زندگی انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، ابتدا باید بدانیم که این پدیده چگونه رخ می‌دهد و آیا وقوع آن پیش‌بینی می‌شود؟

رییس گروه آب زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور درباره فرونشست می‌گوید: «یک اشتباهی که درباره فرونشست وجود دارد، این است که افراد فکر می‌کنند داده‌های ارائه شده برای فرونشست یک داده کلی و درازمدت است.»

«ایمان انتظام» ادامه‌داد: فرونشست زمین را در یک بازه زمانی اندازه می‌گیرند. نحوه اندازه‌گیری به این شکل است که دو عکس ماهواره رادار را که فاصله زمین را از این ماهواره را نشان می‌دهد، اندازه می‌گیرند.

وی گفت: این عکس‌ها ممکن است مربوط به ۶ ماه ۶ یا یک سال باشد. اندازه‌گیری که امسال می‌کنیم، ربطی به اندازه‌گیری سال بعد ندارد و ممکن است اعداد بسیار متفاوت باشند.

انتظام تاکید کرد: در رابطه با فرونشست زمین نخست باید متوجه این نکته شویم که نرخ عددهای مربوط به فرونشست را با توجه به بازه زمانی آن ببینیم.

وی یادآور شد: مدت‌هاست درباره تهران و جنوب آن نرخ نشست ۳۶ سانتی‌متر در سال را اعلام می‌کنند، این رقم فقط در یک بازه زمانی در سال ۸۰ به وسیله یک محقق دانشگاهی انجام شد و بعد از آن هیچ داده اندازه‌گیری، این رقم را نشان نداده است.

رییس گروه آب زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور اظهار داشت: آخرین اندازه‌گیری‌ها برای جنوب تهران میزان فرونشست حدود ۱۸ یا ۱۷ سانتی‌متر را نشان می‌دهد، اما عدد ۳۶ سانتی‌متر مدام تکرار می‌شود؛ یعنی توجه نمی‌شود که نرخ فرونشست مربوط به یک بازه زمانی است و این رقم سالیانه بر اساس اینکه آب چقدر پایین برود و چه نوع خاکی در منطقه وجود دارد، تغییر می‌کند و این عدد را نباید ثابت گرفت.

وی گفت: یک دشت ممکن است امسال فرونشست بالاتری داشته باشد و سال بعد فرونشست آن پایین‌تر باشد، وقتی می‌بینیم در یک دشتی در جایی از کشور فرونشست ادامه‌دار است و با نرخ بالای ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر خود را نشان می‌دهد، می‌تواند نگران‌کننده باشد.

انتظام، درباره وضعیت فرونشست در دیگر نقاط جهان عنوان‌داشت: ایران از دیگر نقاط دنیا جدا نیست، در دنیا هر جا آب زیرزمینی را بی رویه برداشت کردند فرونشست رخ داده است، به‌طور مثال در حومه مکزیکوسیتی (پایتخت مکزیک) فرونشست‌های بسیار بالایی مشاهده شده است.

رییس گروه آب زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی با بیان این‌که در آمریکا تا دهه ۷۰ و ۸۰ فرونشست‌ها وحشتناک بود و بعد تا حدودی آن را کنترل کردند، خاطرنشان‌کرد: فرونشست زمین به ۲ متغیر بستگی دارد، اینکه میزان آب چقدر پایین برود و چه نوعی از خاک در منطقه داشته باشیم؟

وی ادامه‌داد: اگر پایین رفتن سطح آب در خاک درشت دانه باشد، با وجود مشکل آب، فرونشستی نداریم؛ زیرا رسوبات دانه درشت قدرت تراکم‌پذیری ندارند.

این مسوول با اشاره به این‌که خاک‌های دانه ریز متراکم می‌شوند و مشکل آبخوان‌های ما هم از همین جا به وجود می‌آید، افزود: وقتی خاک دانه‌ریز متراکم شود، دیگر اجازه عبور آب را به این آسانی نمی‌دهند، یعنی پس از مدتی، یک مقدار زیادی از حجم مخزن خود را از دست می‌دهیم. به این ترتیب آب فقط در قسمت‌های بالایی مخزن ذخیره می‌شود. این موضوع می‌تواند در درازمدت برای آبخوان‌های کشور فاجعه باشد.

مقابله با فرونشست، نیازمند هزینه بالا

 

انتظام درباره راهکارهای مقابله با فرونشست گفت: روش‌های مصنوعی برای تزریق وجود دارد، اما این روش‌ها بسیار گران بوده و اثر آن محدود است. ما در بسیاری مواقع نمی‌توانیم وضعیت را به حالت قبل برگردانیم.

وی بیان‌داشت: در ایران وقتی می‌گویند دشت بحرانی و ممنوعه یا ممنوعه بحرانی است، یعنی سطح آب به‌طور دائم در این دشت پایین می‌رود. در بسیاری از دشت‌ها وقتی برداشت را ادامه می‌دهیم، سطح آب زیرزمینی پایین می‌آید. در ایران، نه‌تنها کاری در جهت جبران فرونشست انجام نمی‌دهیم بلکه وضعیت را بدتر می‌کنیم.

به گفته رییس گروه آب زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی، برنامه‌هایی مانند طرح احیا و تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی کشور وجود دارد که طرح واقعاً خوبی است، اما اینکه چقدر بودجه به این طرح تزریق کنند و برنامه‌ها را عملی کنند مهم است.

وی یادآورشد: در بسیاری از چاه‌های مجاز، هیچ کنتوری برای اندازه‌گیری میزان برداشت وجود ندارد و کشاورز هرچقدر می‌خواهد آب برداشت می‌کند. وقتی نمی‌دانید که چقدر آب برداشت می‌کنید، در واقع نمی‌توانید برداشت را کنترل کرده و برنامه‌های احیا و تعادل‌بخشی را انجام دهید.

انتظام درباره مدت زمان مورد نیاز برای تغذیه منابع آب زیرزمینی گفت: ایران در منطقه‌ای واقع شده که درجه حرارت آن بالاست، در چنین شرایطی آب به سرعت تبخیر می‌شود و حتی اگر بارندگی شدید داشته باشید، حجم زیادی از آب تبخیر می‌شود.

وی اضافه‌کرد: حتی در سدها هم این اتفاق می‌افتد، ما مانند کشورهای اروپایی نیستیم که مقدار زیادی از آب حاصل از بارندگی وارد زمین شود. بخش زیادی از بارندگی ما همان لحظه تبخیر می‌شود و ممکن است نزدیک به ۴۰ درصد آبی که روی زمین جریان پیدا می‌کند، پایین برود.

رییس گروه آب زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، سرعت پایین رفتن آب را هم بسته به نوع خاک متفاوت می‌داند و معتقد است هرچه خاک نفوذناپذیرتر باشد، آب دیرتر نفوذ می‌کند.

وی اضافه‌کرد: وقتی تراکم‌پذیری در فرونشست رخ می‌دهد، این ریزدانه‌ها موجب می‌شوند که آب نتواند زیاد پایین برود و در چنین مواردی در چاه‌های مشاهده‌ای کم‌عمق (۴۰ متری) شاهد بالا آمدن سطح آب هستیم.

انتظام گفت: این در حالی است که در همین منطقه چاه کشاورزی عمیقی که کیفیت آب بهتری دارد و آلودگی کمتری دارد، سطح آب ‌آن مدام پایین‌ می‌رود.

وی افزود: به خاطر وضعیت فرونشست و مسائل دیگر آبخوان چندلایه می‌شود، آبخوان بالایی را آب می‌گیرد و حتی ممکن است این آب کیفیت خوبی نداشته باشد، اما آب به آن آسانی نمی‌تواند به آبخوان عمیق نفوذ کند.

این مسوول، زمان مورد نیاز برای نفوذ آب به داخل آبخوان را در ارتباط مستقیم با جنس خاک می‌داند.

رییس گروه آب زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی سازمان زمین‌شناسی عنوان‌داشت: نمی‌توان زمان مشخصی برای نفوذ آب و رسیدن آن به آبخوان مطرح کرد. جایی که دشت میان کوهی است، عمق خاک کم و حدود ۷۰ تا ۱۰۰ متر است ودر چنین منطقه‌ای آب زودتر به آبخوان می‌رسد.»

وی ادامه‌داد: بر اساس مطالعات انجام شده، عمر آبخوان‌های عمیق به ۱۰۰ هزار سال قبل برمی‌گردد، یعنی این آب‌ها در زمان زمین‌شناسی قبل از نسل ما در آنجا ذخیره شده است، این در حالی است که آبخوان‌های عمیق با بارندگی چند ساله تغذیه نشده‌اند.

انتظام  اظهار داشت: مهم‌ترین مشکل ما این است که بیش از آب ورودی سالیانه به آبخوان از منابع زیرزمینی برداشت می‌کنیم، در حالی که همان‌طور که نسل‌های قبلی آب را برای ما گذاشته‌اند باید اجازه دهیم آب آبخوان‌های عمیق ذخیره بماند و ما هم باید این آب را برای آیندگان بگذاریم.

فرونشست به شمال کشور رسید

 

مدیرکل دفتر مخاطرات زمین‌شناختی و زیست‌محیطی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور نیز درباره وضعیت فرونشست در ایران بیان‌داشت: تقریباً همه دشت‌های کشور که آب شیرین زیرزمینی دارند، بدون شک در معرض فرونشست قرار دارند.

«رضا شهبازی» تاکید کرد: اگر در استان‌هایی مانند گیلان و مازندران فرونشست را نمی‌بینیم یا کم می‌بینیم به این مفهوم نیست که این استان‌ها فرونشست ندارند، بلکه زمینه‌ها برای فرونشست در این نقاط هم مهیا است.

وی با اشاره به اینکه فرونشست یک معلول بوده و ناشی از خشکسالی و برداشت آب از منابع زیرزمینی است، یادآور شد: خشکسالی سهم بسیار کمی در فرونشست دارد، اما بهره‌برداری بیش از حد از منابع آب زیرزمینی مهمترین دلیل فرونشست است.

به گفته شهبازی، اکنون تعادل و توازنی که بین تغذیه و تخلیه وجود داشت از بین رفته است و هر زمانی که تخلیه از تغذیه بیشتر شود، در دشت‌ها با فرونشست مواجه می‌شویم.

وی تصریح‌کرد: هدف آبخیزداری این نیست که منابع آب جدید با سدها و بندهای جدید ایجاد کند، بلکه هدف‌ آن این است که بتواند از سیلاب جلوگیری کند و جلوگیری از فرسایش خاک نیز داشته باشد.

رضا کرمی محمدی، درباره فرونشست زمین در تهران و آخرین وضعیت آن گفت: با توجه به امکانات و تجهیزاتی که سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران خریداری و فراهم کرده است، در سال‌های اخیر توانستیم وضعیت فرونشست زمین را به شکل آنلاین ماهواره‌ای و جی‌پی‌اس رصد کنیم. این رصدهای انجام شده نیز نشان می‌دهد که این پدیده روبه گسترش است.

وی با تاکید بر اینکه نباید پدیده فرونشست زمین را با فروریزش اشتباه بگیریم، گفت: تصور برخی از افراد از فرونشست زمین آن چیزی است که به دلیل فروریزش رخ می‌دهد، در حالی که فروریزش ناشی از ریزش ناگهانی زمین و ایجاد حفره‌های بزرگ در دل زمین است که به مرور زمان در عمق زمین ایجاد شده و ناگهان با ریزش سطح نمایان می‌شود. مانند آنچه که چندین سال قبل در محله شهران تهران رخ داد. اما فرونشست نشست تدریجی در سطح زمین است که در مواردی نظیر خشکسالی و کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و … رخ می‌دهد.

کرمی محمدی با تاکید بر اینکه شهروندان نباید بابت فرونشست زمین ترس داشته یا دچار وحشت شوند، گفت: خطر فرونشست برای سازه‌های معمولی مانند ساختمان‌های مسکونی و … بسیار کم است. این موضوع می‌تواند برای ساخت و سازهای بزرگ، پل‌ها، لوله‌های انتقال آب و … مشکلاتی را ایجاد کند که در مورد پل‌ها نیز بررسی‌های لازم را انجام دادیم  و متوجه شدیم که خطری پل‌ها را از نظر فرونشست تهدید نمی‌کند.

رییس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران درباره مناطق متاثر از فرونشست زمین گفت: این پدیده بیشتر از سمت جنوب غرب تهران دیده شده و در مناطقی مانند ۲۲ در حال رشد است. اما باز هم تاکید می‌کنم که خطر آن برای سازه‌های معمولی کم است و شهروندان نباید نگران آن باشد.

وی با بیان اینکه فرونشست در جایی رخ می دهد که خاک نرم و دستی داشته باشد، گفت: خطر اصلی فرونشست این است که سفره های زیرزمینی از بین می رود و در نتیجه آن دسترسی ما به این سفره ها از بین می‌رود. این تفاق هم برای تهران و هم برای کشاورزی اطراف تهران فاجعه است.

کرمی محمدی درباره اینکه فرونشست بیشتر درکدام محلات تهران گزارش شده است، اظهارکرد: این موضوع در مناطق مختلف فرق دارد، اما نرخ آن در سال های اخیر زیاد شده است و در واقع از زمانی که دستگاه‌های رصد را نصب کردیم امکان اظهارنظر در این مورد وجود دارد و ما از وضعیت آن در سال‌های قبل به طور مستند خبر نداریم. براساس اطلاعات پنج تا ۱۰ سال اخیر این پدیده در حال افزایش است.

رییس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، فرونشست را نتیجه خشکسالی دانست و گفت: وقتی از آب زیرزمینی برداشت می شود، فرونشست افزایش پیدا می‌کند و متاسفانه قابل جبران هم نیست.

براساس اعلام مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی در سال جاری خشکسالی بی‌سابقه‌ای در برخی مناطق کشور رخ داده است و بیشتر مناطق با خشکسالی شدید دست و پنجه نرم می‌کنند.

به گفته احد وظیفه – رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی – با وجود افزایش نیاز آبی کشور به آب باید به‌صرفه‌ترین راهکارها برای آبیاری زمین‌های کشاورزی استفاده کرد اما نباید بی‌مهابا از آب‌های زیرزمینی استفاده کنیم چراکه مشکل فرونشست زمین در کشور بسیار جدی است و می‌تواند سرزمین را از شرایط زیستی خارج کند.

در شرایطی که رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی نسبت به ضرورت توجه به مساله فرونشست زمین تاکید می‌کند که به گفته مسعود منصور – رییس سازمان جنگل‌ها – یکی از چالش‌هایی که کمتر در کشور مورد توجه قرار می‌گیرد، پدیده فرونشست زمین است و درحال‌ حاضر در برخی عرصه‌های کشور بین ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتر در سال فرونشست زمین داریم. ابوالقاسم حسین‌پور – مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوان‌داری سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری – هم با اشاره به وضعیت بحرانی سفره‌های آب زیرزمینی و فرونشست زمین در کشور می‌گوید: شرایط خشکسالی در ایران ممکن است که سبب افزایش فشارها بر منابع آب زیرزمینی شود اما اگر چنین شرایطی را مدیریت نکنیم، منابع آب زیرزمینی فرصت تجدید حیات را از دست خواهند داد و هشدارهایی که درخصوص فرونشست زمین داده می‌شود، به واقعیت تبدیل خواهد شد.

به گفته حسین‌پور متاسفانه نرخ فرونشست در ایران بسیار بالا است و دشت‌های مهم کشور با بیلان منفی آب مواجه هستند. از سویی دیگر بهره‌برداری نامناسب شرایط دشواری را در ۶۷ درصد از آبخوان‌های کشور به وجود آورده و باعث شده است که این آبخوان‌ها به‌عنوان آبخوان‌های ممنوعه و بحرانی با نرخ‌های فرونشست بیش از ۳۵ سانتیمتر معرفی شوند.

تاثیر فرونشست زمین بر زیرساخت‌ها

تبعات فرونشست زمین در کشور که از آن به عنوان فاجعه قرن نام برده می‌شود تنها بر آبخوان‌ها تاثیر نمی‌گذارد بلکه زیر ساخت‌های شهری را نیز بی‌نصیب نمی‌گذارد.به گفته علی بیت الهی – دبیر کارگروه ملی مخاطرات طبیعی – فرونشست زمین بر شرایط شریان‌های حیاتی مثل لوله‌های آب، گاز و فاضلاب موثر است به‌گونه‌ای که این لوله‌ها و خطوط دچار انحنا می‌شوند و ممکن است دچار گسیختگی شوند. نمونه چنین وضعیتی را در حادثه شهران شاهد بودیم به‌گونه‌ای که گسیختگی یک لوله گاز بحران بسیاری ایجاد کرد. گسیختگی لوله‌های فاضلاب هم می‌تواند موجب نشت فاضلابی به روی زمین شود و بحران به وجود آورد.

محسن موسوی خوانساری – کارشناس آب- با ذکر مثالی می‌گوید: سفره‌های آب زیرزمینی در حوضه دریاچه نمک قم که شامل دشت‌های ورامین، قزوین، دشت کرج و دشت ساوجبلاغ است اکنون ۲۲ میلیارد متر مکعب کسری مخزن دارد و میزان برداشت از این سفره‌ها به‌حدی است که سالانه در دشت ورامین ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر فرونشست زمین روی می‌دهد این در حالیست که در جنوب این دشت خط انتقال گاز، نفت، اتوبان و فرودگاه بین‌المللی قرار دارند که در شرف نشست هستند اما توجهی به این مساله نمی‌شود و همچنان محصولات ‌کشاورزی که نیاز زیادی به آب دارند، کشت می‌شود.

فرونشست زمین ساختمان‌ها را هم بی‌نصیب نمی‌گذاردبه‌گونه‌ای علاوه بر ایجاد ترک و شکاف در ساختمان، پی آن به‌قدری ضعیف می‌شود که در برابر یک زلزله متوسط نیز مقاومت نمی‌کند و تخریب می‌شود.

هدر رفت آب در شهرها از طریق سیستم‌های فرسوده و قدیمی انتقال آب درون شهری هم بر فرونشست زمین تاثیر می‌گذارد. به گفته حسین رفیع – کارشناس آب – بیش از ۳۰ درصد آب درون‌شهری شهرهایی مانند تهران، تبریز، شیراز و مشهد از طریق سیستم‌های فرسوده و قدیمی انتقال آب درون شهری هدر می‌رود علاوه‌برآن باعث سست شدن خاک و فرونشست زمین می‌شود.

 اقدامات سازمان جنگل‌ها برای کاهش فرونشست زمین

با توجه به افزایش خطر فرونشست زمین برخی دستگاه‌ها با انجام اقداماتی در صدد کاهش این خطر برآماده‌اند. به گفته حسین‌پور اجرای فعالیت‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری سبب ذخیره سیلاب‌ها در دوران ترسالی و در نتیجه کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی در زمان خشکسالی می‌شود. در این جهت برنامه‌هایی تدوین شده و در دست اجرا است. طرح‌های پخش سیلاب در آبخوان‌های کشور هم اجرا می‌شود البته در فصل آب قانون بودجه ۱۴۰۰ برای اولین بار اعتباری برای اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری در کشور پیش‌بینی شده است اما متاسفانه این مبلغ بسیار کم است (حدود ۲۲ میلیارد تومان) و شاید برای اجرای یک پروژه آبخیزداری هم کافی نباشد. این مبلغ به‌هیچ عنوان با سطح وسیع و گسترده حوضه‌های آبخیز مشرف به دشت‌های بحرانی و ممنوعه و البته مخاطره فرونشست همخوانی ندارد.

مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوان‌داری سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور اضافه می‌کند: هر هکتار آبخیزداری ۵۳۰ مترمکعب و هر هکتار آبخوان‌داری به‌طور متوسط بیش از ۱۰۰۰ مترمکعب آب را در سال به زمین نفوذ می‌دهد و موجب تقویت ذخیره «آب سبز» در خاک و «آب آبی» در آبخوان چاه‌ها، چشمه‌ها و قنوات می‌شود.

او تاکید می‌کند: اقدامات آبخیزداری و آبخوان‌داری با حفظ و پایداری آب در چرخه طبیعت، کوششی هماهنگ را در جهت کنترل تبعات تخلیه آبخوان‌ها و مهار فرونشست زمین دنبال می‌کنند بدون تردید آبخوان‌داری، بخشی از راهکار حل مسئله فرونشست زمین است و شاید این آخرین فرصت ما برای نجات آبخوان‌ها باشد.

 اقدامات وزارت نیرو

وزارت نیرو نقش مهمی در کاهش فرونشست زمین دارد. رضا اردکانیان – وزیر نیرو – می‌گوید: اجرای طرح‌هایی که مانع از برداشت آب از سفره‌های آب زیرزمینی می‌شوند نقش تعیین کننده‌ای دارد که از جمله این طرح‌ها وارد مدار شدن تصفیه‌خانه هفتم جنوب شرق تهران بود. با بهره‌برداری این تصفیه‌خانه، تامین آب شرب حدود دو میلیون نفر در مناطق مختلف تهران و برخی شهرستان‌های استان تهران از این پس از سد ماملو صورت می‌گیرد.

اردکانیان به استفاده از پسآب تصفیه شده برای مصارف مختلف اشاره می‌کند. به گفته او پساب با کیفیت مناسب را به کشاورزان جنوب تهران می‌دهیم و به همان میزان در عوض چاه‌های برداشت آب در میدان محمدیه را ممنوع می‌کنیم که قدم بسیار خوبی برای حفظ آب‌های زیرزمینی و جلوگیری از فرونشست زمین است.

به گفته یوسف رضاپور – مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای تهران – نیز متوسط فرونشست در تهران سالانه حدود ۲۰ سانتیمتر است و با تقویت آبخوان‌ها می‌توانیم جلوی این فرونشست‌ها را بگیریم. بالاترین میزان فرونشست نیز ۳۸ سانتیمتر در دشت ورامین است.

او اضافه می‌کند: برنامه‌ریزی کرده‌ایم که از ۳۵۰ میلیون متر مکعب آب زیرزمینی تهران ۲۷۰ میلیون متر مکعب آب کمتر برداشت کنیم و بر اساس تفاهمنامه منعقد شده با شهرداری‌ها قرار شده ۱۴۵ میلیون متر مکعب آبی که اکنون به فضای سد اختصاص می‌یابد به ازای آن پساب دهیم.

محیط زیست شهرداری تهران 

شینا انصاری – مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران – هم به تفاهمنامه این اداره کل با وزارت نیرو اشاره می کند و می‌گوید:  در حال حاضر همکاری در احداث تصفیه‌خانه‌های محلی با مشارکت دو طرف در دستور کار قرار دارد. اقدامات اجرایی برای احداث تصفیه‌خانه در وردآورد در منطقه ۲۲ و یا احداث تصفیه‌خانه تکمیلی برای استفاده پساب تصفیه خانه شهرک اکباتان در منطقه ۵ همچنین سایر قراردادهای مشارکتی برای دریافت پساب در مناطق دیگر از این جمله است.

به گفته انصاری انعقاد این تفاهمنامه حرکت مثبت و روبه جلو برای استفاده از پساب‌ها در مصارف آبیاری فضای سبز شهر تهران و کاهش فشار به منابع آب زیرزمینی است که می‌تواند از تشدید عوارض محیط زیستی مانند تخلیه آبخوان‌ها و فرونشست زمین جلوگیری کند.  با این حال حمایت شورای شهر ششم برای تامین منابع آب پایدار و استمرار برنامه‌ها و تسریع در اجرای پروژه‌های در دستور کار بسیار راهگشا خواهد بود.

پیشنهادهایی برای کاهش فرونشست زمین

با وجود انجام برخی اقدامات از سوی وزارت نیرو بعضی کارشناسان و مسوولان ضمن انتقاد از عملکرد این وزارتخانه در کاهش فرونشست زمین، پیشنهادهایی را مطرح می‌کنند.

بیت الهی با بیان اینکه حدود پنج سال است که فرونشست زمین عمومی شده است، می‌گوید: هنوز ندیدیم که یک اقدام خاص و قابل مشاهده در این زمینه صورت گرفته باشد. به عنوان مثال برای جلوگیری فرونشست شیوه‌های آبیاری نوین مطرح شد اما کجا می‌بینید که از این روش‌ها استفاده شود؟ زمانی که نیاز آبیاری زیادی داشته باشیم آب زیرزمینی افت می کند و فرونشست اتفاق می افتاد. اگر تمام این موارد را جمع‌بندی کنیم به یک مدیریت منابع آب می‌رسد که ذیل وزارت آب می‌تواند راحت‌تر مدیریت شود. وزارت نیرو آنقدر شعبه‌های متفاوتی دارد که موضوع آب و در پی آن فرونشست واقعا گم می‌شود.

رفیع هم معتقد است: هیچ برنامه مدیریتی برای حل این میزان هدررفت آب دیده نشده است. به‌نظر می‌رسد اگر وزارت نیرو و شرکت آب و فاضلاب به‌جای احداث بی‌ضابطه سد در کشور، تغییر و تعمیر سیستم‌های انتقال آب درون شهری و کشاورزی را در دستور کار خود قرار دهند در جلوگیری از هدررفت آب و حفظ منابع آب کشور تاثیر قابل توجهی خواهد داشت.

حسین پور بر ضرورت کنترل اضافه برداشت تاکید می‌کند و می‌گوید: اولین مسئله‌ای که باید برای فرونشست زمین به آن توجه کنیم، کنترل اضافه برداشت‌ها و نظارت بر برداشت از آب‌های زیرزمینی است. نیاز است که ما با نگاه پایداری سرزمین از منابع آبی خود بهره‌برداری کنیم.

پیشنهادی برای دولت سیزدهم

موسوی خوانساری ضمن بیان اینکه وضعیت محیط زیست و منابع آب کشور بسیار شکننده است و می‌توان گفت در ایران به ورشکستگی آبی رسیده‌ایم،‌ تاکید می‌کند: اقتصاد، تولید و سایر امور وابستگی غیر مستقیم به محیط زیست و آب دارند. از این رو لازم است که در دولت بعدی از مشاوران و متخصصان مجرب در زمینه آب، کشاورزی و محیط زیست استفاده شود تا بتوان بر معضلاتی از جمله فرونشست زمین، خشک شدن تالاب‌ها و خیزش گرد و خاک تا ‌پیش از رسیدن به مرحله بازگشت ناپذیر جلوگیری کرد.

بحران کم‌آبی در ایران واقعیتی غیرقابل انکار است؛ واقعیتی که باید با تدبیر مدیریت شود بنابراین مصرف بی‌رویه ذخایر آبی نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند بلکه فرونشست زمین را در پی دارد؛ مشکلی که کاهش آن نیازمند عزم جدی مسوولان و هم‌افزایی دستگاه‌های مختلف مانند وزارت نیرو، سازمان جنگل‌ها و شهرداری‌هاست. در این میان نباید از پیش‌بینی بودجه مناسب از طریق قانون بودجه غافل شد چون زور جیب خالی بر بهترین طرح‌ها هم می‌چربد.

مسعود منصور امروز در نشستی با حضور محمدباقر نوبخت – رییس سازمان برنامه و بودجه – که در سازمان جنگل‌ها برگزار شد، با اشاره به اینکه ما در کشور ۱۵ میلیون هکتار جنگل و ۸۳۰ میلیون هکتار مرتع داریم، اظهار کرد: حدود ۲ میلیون هکتار از اراضی کشور در معرض بیابانی شدن قرار دارند همچنین سالانه ۱۵.۶ تن در هکتار فرسایش خاک در کشور داریم.

وی ادامه داد:۴۵۰ شهر در ایران جزو نقاط پرخطر ازنظر وقوع سیل هستند همچنین طی ۲۰ سال اخیر بیش از ۳۵۰۰ سیل در کشور به‌وقوع پیوسته است. برآوردهای ما – که البته هنوز با قیمت روز دلار به‌روزرسانی نشده است – نشان می‌دهد که هر سیل حدود ۴۰۰ میلیارد ریال به کشور خسارت وارد می‌کند.

منصور با بیان اینکه ۱۳.۵ میلیون هکتار وسعت کانون‌های درمعرض فرسایش بادی در کشور است، اظهارکرد: علاوه بر این‌ها ما در ایران ۱۰ درصد بیشتر از متوسط دنیا با پدیده تبخیر مواجه هستیم. دمای هوا نیز در کشور طی ۵۰ سال اخیر دو درجه سانتیگراد افزایش پیدا کرده است.

رییس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری در بخشی دیگر از صحبت‌های خود با بیان اینکه ۴۰۹ دشت کشور جزو دشت‌های ممنوعه هستند، گفت: یکی از چالش‌هایی که کمتر در کشور مورد توجه قرار می‌گیرد، پدیده فرونشست زمین است. درحال‌ حاضر ما در همه عرصه‌های کشور بین ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتر در سال فرونشست زمین داریم.

منصور ادامه داد: براساس ارزیابی‌های صورت گرفته اجرای عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری باعث استحصال سالانه ۳۱۱ متر مکعب آب و کاهش یک تا دو تن فرسایش خاک می‌شود. طی سال گذشته حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری در کشور انجام شد.

وی در بخش دیگری از این نشست با اشاره به اینکه تا پایان دولت کار کاداستر اراضی ملی به پایان خواهد رسید، گفت: طی شش ماهه دوم سال به رفع ایرادات و اصلاحات احتمالی کاداستر خواهیم پرداخت.

رییس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری در پایان اظهار کرد: طرح جایگزین جنگل‌های هیرکانی نیز ابلاغ شده است و از اول تیرماه فاز اول این طرح اجرایی خواهد شد.