تحولات در آسیای مرکزی، در پی جنگ دوم و ۴۴ روزه قره‌باغ در حالی در جریان بود که قزاقستان به عنوان پازل دیگری از این مجموعه شاهد یک اتفاق غیرقابل پیش بینی بود؛ افزایش قیمت گاز مایع، خوردن جرقه اعتراضات و شدت گرفتن خشونت ها بود که گفته می شود تاکنون ۵۰ تن کشته و حدود ۴هزار نفر نیز بازداشت شده اند. توکایف که روز دوشنبه را عزای عمومی اعلام کرده است در گفتگوی اخیر تلفنی خود با پوتین وعده به ثبات رسیدن قزاقستان را داده و از رهبران کشورانی که نیرو به قزاقستان فرستادند تشکر کرده است. شاید مهمترین پرسش در بررسی تحولات قزاقستان و عوامل زمینه ساز تظاهرات، نفوذ بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای در ایجاد وضعیت کنونی باشد. دکتر احمد کاظمی کارشناس حوزه اوراسیا در گفتگویی با خبرآنلاین تحولات این کشور را انقلاب رنگی و نوع خشونت آمیز دانست و آن را با تحولات مرتبط با جنگ ۴۴روزه قره‌باغ، خروج آمریکا از افغانستان و تقابل غرب و روسیه بر سر اوکراین مرتبط دانست. مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانید:

ارزیابی شما نسبت به تحولات قزاقستان چیست چه عواملی زمینه ساز اعتراضات گسترده در این کشور شد و چه کشورهایی بازیگران اصلی در این حوادث هستند؟

تحولات اخیر در قزاقستان از چند منظر قابل ارزیابی است: در نگاه اول همانطور که می دانیم جرقه اعتراضات به دلیل افزایش قیمت گاز مایع صورت گرفت؛ گاز مایعی که در غرب این کشور مصرف بالایی دارد و افزایش ناگهانی آن در ایجاد اعتراضات نقش داشته است. اما وقتی دامنه، ابعاد و مصادیق خشونت در اعتراضات مورد توجه قرار می گیرد، به نظر می رسد که از همان روز اول در اعتراضات یک سازماندهی بسیار گسترده وجود داشته و این نکته ای است که هم مقامات قزاقستان از جمله توکایف رئیس جمهور این کشور، هم روسای جمهور روسیه و چین روی این بر روی این موضوع تاکید کردند که به نوعی دست بیگانگان در اعتراضات وجود دارد. واقعیت این است که وقتی به قیام ها در آسیای مرکزی و قفقاز در دو دهه نگاه می کنیم، متوجه آن خواهیم شد که جریان وابسته بیگانه ای وجود دارد که تلاش می کند از بستر اعتراضات مشروع مردمی، ایجاد شورش های گسترده، نافرمانی های مدنی و در نهایت ساقط کردن دولت های مرکزی را سازماندهی کند.

اگر به یاد داشته باشید در سال ۲۰۰۳ اولین جرقه انقلاب رنگی در گرجستان صورت گرفت و همانطور که  ادوارد شواردنادزه اعلام کرد که برای جلوگیری از حمام خونین ناچار شد استعفا دهد. اعتراضات آن برهه در گرجستان علیه فساد و مسائلی از این قبیل در این کشور بود که مشروعیت نیز داشت اما از این اعتراضات بنیاد سوروس و جریان های آمریکایی، صهیونیستی و ترکیه ای استفاده کردند تا دولت وقت گرجستان را ساقط کنند. همین سناریو در سالهای بعد در اوکراین و قرقیزستان موجب به برکناری روسای جمهور این دو کشور شد. از همین رو به نظر می رسد هدف اصلی در قزاقستان وقوع یک انقلاب رنگی از طریق یک فضای خشونت آمیز است. به همین دلیل می توان گفت که تحولات قزاقستان بسیار مهم به شمار می رود چرا که بزرگترین کشور در آسیای مرکزی به شمار می رود و از طرفی دیگر تأثیرگذارترین کشور بین چین و روسیه در منطقه محسوب می شود. کشورهای غربی و ناتو نیز معتقدند که هر گونه تغییر در قزاقستان می تواند به تغییرات در کل آسیای مرکزی منجر شود. قزاقستان طی سالهای اخیر یکی از ستون ها و پایه های نهادهای منطقه ای از جمله نهادهای روسیه گرا مانند سازمان پیمان امنیت دسته جمعی و همچنین اتحادیه کشورهای مستقل مشترک المنافع، اتحادیه گمرکی آسیا و سازمان سیکا و همچنین سازمان شانگهای بود. به همین جهت می توان گفت که آمریکا و برخی از متحدان آن از جمله ترکیه که هم اکنون نقش نیابتی را در قفقاز و آسیای مرکزی دارند، تغییر نظم سیاسی را در این منطقه دنبال می کنند. نظم سیاسی که فضایی از همکاری ها بین ایران، روسیه و چین را نشان می دهد که هدف از تغییر این فضا استفاده از پتانسیلی برای ایجاد کانون ناامنی در این حوزه است. ضمن اینکه نباید فراموش کرد که تحولات قزاقستان در آن واحد با تحولات اوکراین، خروج آمریکا از افغانستان و مهمتر از همه با تحولات قفقاز و قرهباغ و جنگ ۴۴ روزه رخ داد مرتبط است.
در حال حاضر مستنداتی از سوی دولت قزاقستان منتشر شده که نشان می دهد دسته ای از نیروهای تکفیری و تروریستی که در گذشته از طریق ترکیه در جنگ سوریه و علیه دولت قانونی این کشور فعالیت می کردند مانند گروه های ترکیه ای از جمله احرارالشام، حراس الدین و یا ارتش آزادی سوریه در همین شورش های قزاقستان حضور و نقش داشتند. این گروه های آموزش دیده از سوی ترکیه در اشغال برخی مراکز نظامی قزاقستان، مسلح کردن گروه ها در روزهای اخیر و انجام اقدامات خشونت آمیز ایفای نقش کردند.

نکته مهم دیگر اینکه تحولات قزاقستان را نمی توان غیرمرتبط با دالان موهوم تورانی(کریدور جعلی زنگزور) دانست. دالانی که ترکیه اردوغانی به شدت به دنبال تحقق آن است. آنکارا در تلاش است تا از طریق این کریدور جعلی از جنوب ارمنستان خود را به دریای کاسپین و آسیای مرکزی برساند و به اصطلاح یک جهان موهوم ترکی را که به شدت در خدمت اهداف آمریکا، انگلیس و ناتو است ایجاد کند. هدفی که هم از منظر حضور ناتو در منطقه، تسلط بر انرژی، مباحث قوم گرایی و مباحث ترانزیتی علیه منافع ایران، روسیه و چین در منطقه است. ناگفته نماند که یکی از مخالفین دالان موهوم تورانی و تشکیل ناتوی ترکی در آسیای مرکزی قزاقستان است. در سالهای اخیر دولت قزاقستان به رهبری نظربایف و پس از آن توکایف شراکت راهبردی خود را با روسیه نشان داده است. بنابراین جای تعجب نیست که آن دسته از گروه هایی که در قزاقستان و در شورش های اخیر نقش داشتند هم به لحاظ اقتصادی، امنیتی و هم از لحاظ حضور در گروه های تکفیری در سوریه، ارتباطات تنگاتنگی با ترکیه داشته اند. به نظر می رسد ترکیه به موازات اقداماتی که برای فشار به دولت ناتوان ارمنستان برای موافقت با دالان موهوم تورانی و عادی سازی مناسبات با این کشور انجام می دهد، به دنبال آن است تا در قزاقستان نیز دولت فعلی ساقط شود تا در این راستا دولتی روی کار بیاید که همسو با امیال تورانی ترکیه باشد که در خدمت منافع آمریکا و انگلستان در منطقه است. از این منظر می توان شدت واکنش چین و روسیه را مورد ارزیابی قرار داد.

روسیه و چین در ماه های گذشته در خصوص هشدارها و تهدیدهای دالان موهوم تورانی حداقل در ظاهر چندان حساسیت نشان نمی دادند اما تحولات قزاقستان یک زنگ خطر جدی برای چین و روسیه است که بدانند پروژه دوم جنگ قره‌باغ، یک پازل کوچک از یک پازل بزرگ از مجموعه ای بزرگ در منطقه بوده که قرار است در قالب دالان موهوم تورانی به آسیای مرکزی تسری پیدا کند و با حضور مستقیم ناتو در این منطقه یک کانون جدید بحران افزایی و بحران زایی علیه ایران، روسیه و چین شکل بگیرد. به همین دلیل است که سازمان پیمان امنیت دسته جمعی هم با گستردگی و هم با سرعت وارد این موضوع شده و رئیس جمهور چین نسبت به این تحولات هشدار داده است. تحولات قزاقستان نشان می دهد که چگونه پروژه ها در بستر خواسته های مشروع مردم کشور انجام می گیرند و در نهایت با انحراف این جریان موضوع به طور کامل در راستای منافع اهداف بیگانه قرار می گیرد. به همین جهت تحولات قزاقستان را می توان به انقلابی رنگی از نوع خشونت آمیز و خونین تعبیر کرد.

به نقش کریدور جعلی زنگزور در تحولات قزاقستان و تهدیدات ناشی از آن برای ایران و روسیه و چین اشاره کردید که شاید بیشترین تهدید این کریدور متوجه ایران باشد.اخیرا خبری در روزنامه دیلی صباح مبنی بر موافقت ایران و روسیه با این کریدور اشاره شد که طی سفر رئیس جمهور کشورمان به ترکمنستان برای شرکت در اجلاس اکو صورت گرفت. آیا چنین اخباری صحت دارد؟

انتشار خبرهایی مبنی بر پذیرش دالان جعلی زنگزور از سوی ایران اخباری دروغ و فیک محسوب بوده که به منظور تأثیرگذاری روی افکار عمومی در ایران مطرح می شود. آنچه که مشخص است ایران در موضوع خطوط ریلی و مواصلاتی بین جمهوری آذربایجان و نخجوان که حاکمیت آن بر عهده دولت ارمنستان باشد هیچ مخالفتی ندارد اما هر طرحی فارغ از این که عنوان دالان داشته باشد و یا نداشته باشد و اینکه دنبال امیال تاریخی، امنیتی و سیاسی و ضربه زدن به حاکمیت ملی ارمنستان در جنوب این کشور باشد مورد مخالفت ایران هست و در این راستا ایران خطوط قرمز را در این باره مشخص کرده است و این خطوط قرمز چه از منظر سیاسی، امنیتی و نظامی تغییرناپذیر هستند و طرفین بازیگر در این موضوع به خوبی از این موضوع آگاه هستند. اما با این وجود می بینیم که با انتشار اخبار دروغ و کذب به شکست خود در میدان سرپوش بگذارند و ادعا کنند که طرفین با ایجاد این دالان موافقت کرده اند. دالان تورانی نه در خدمت صلح، ثبات و توسعه منطقه بلکه در خدمت اهداف تنش زای آمریکا، انگلیس و رژیم صهیونیستی در منطقه محسوب می شود که ترکیه به نیابت از آنها آن را دنبال می کند و به طور طبیعی هیچ مابه ازایی برای ارائه به ایران برای موافقت با چنین طرح خطرناکی وجود ندارد چرا که این طرح تمام ظرفیت های ژئوپلتیکی، ژئواکونومیکی و ژئوکالچرال ایران را در منطقه دچار سستی و ضعف خواهد کرد.

با وجود این تحولات به نظر شما روسیه برای دفع تهدیدات و محافظت از منافع مهم خود در قزاقستان به چه سناریوهایی متوسل شود؟ با توجه به اینکه بخشی از انرژی این کشور معطوف به تقابل با ایالات متحده بر سر موضوع اوکراین است…

روسیه کم و بیش تجربه مواجه شدن با این تحولات را داشته است؛ در روسیه سفید یا بلاروس، در قرقیزستان، در تاجیکستان و غیره را داشته است. آن چه که برای روس ها حیاتی به شمار می رود عدم تکرار سناریوی گرجستان در سال ۲۰۰۳ و به نوعی در سال ۲۰۰۸ است. البته روس ها دچار خطاهای استراتژیک نیز شده اند؛ ایجاد خطوط هوایی برای ناتو از افغانستان به قزاقستان و از آنجا به سمت اروپا یکی از این اشتباهات بود که در جا پای آمریکا و ناتو را در سالهای گذشته در قزاقستان را تقویت کرد. طبق گفته مقامات روسیه، آنها با تاکید بر اینکه جریان کنونی در قزاقستان یک جریان وابسته به بیگانه و با حضور گروه های شورشی آموزش دیده از سوریه است، اقدامات تدافعی و کنترلی را در مواجهه با این شورش را هم در قالب قوانین حقوق بین الملل و هم در چارچوب موافقتنامه های امنیتی که کشورهای عضو سازمان پیمان امنیتی دسته جمعی دارند، مشروع، معتبر و حقوقی تلقی می کنند.

سوال اصلی این است که آیا سیاست های روسیه جواب خواهند داد و دولت توکایف را حفظ خواهد کرد؟ اساسا تا چه میزان احتمال دارد که دولت قزاقستان سقطوط کند؟

با توجه به شدت و گستردگی اعتراضات و اینکه به نظر می رسد این اعتراضات از ماه ها و سالها قبل پیش بینی شده است و برخی چهره ها مانند مختار ابلیازوف رئیس سابق بانک توران عالم در قزاقستان که هم اکنون فراری و تحت تعقیب اینترپل است و خود را به عنوان رهبر اعتراضات معرفی می کند، به نظر می رسد وقوع هر گونه اتفاق غیرقابل پیش بینی در قزاقستان محتمل است. از روز دوم و سوم اعتراضات و با توجه به سرعت عمل سازمان پیمان امنیت دسته جمعی و انتقال نیرو و تجهیزات از کشورهای عضو این سازمان، حتی از کشوری کوچک مثل ارمنستان که در قالب این سازمان نیرو به قزاقستان اعزام کرده است، به نظر می رسد عزم روسیه و حمایت های چین برای خاتمه دادن به این شورش ها و اعتراضات جدی است و در روزهای پیش رو احتمال دارد که به این هدف دست یابند.

با توجه تهدید مشترک در تحولات قزاقستان برای ایران، چین و روسیه می توان شاید همگرایی و همکاری بیشتر سه کشور برای پایان ماجرا بود؟

به طور طبیعی ایران، روسیه و چین در هر گونه توطئه ای که به دنبال ایجاد کانون های ناامنی در منطقه هستند همکاری خواهند کرد به ویژه آنکه این توطئه ها به منظور جلوگیری از همگرایی ها، همکاری های منطقه ای، تضعیف سازمان های منطقه ای مثل سازمان همکاری شانگهای باشد که در این صورت همکاری ها حول منافع مشترک شکل خواهد گرفت.

به گزارش خبرآنلاین، بررسی لایه بودجه و به‌ویژه بخش‌های تورم‌زای آن مانند حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی در شرایطی در بهارستان آغاز می‌شود که بیخ گوش ایران و در قزاقستان، شورش‌های گسترده‌ای به دلیل اعتراض به افزایش تورم‌زای قیمت سوخت در جریان است.

ابراهیم رئیسی در شرایطی که در زمان انتخابات حمایت دست‌کم ۲۲۰ نماینده مجلس را به همراه داشته، امروز باید به صحن مجلس برود و از لایحه بودجه‌ای تقدیمی ۱۴۰۱ دفاع کند، لایحه‌ای که طیفی از نمایندگان مجلس و کارشناسان اقتصادی و اساتید دانشگاه بسیاری درباره پیامدهای گریزناپذیر تصویب احتمالی و اجرای بخش‌هایی از آن در حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی، هشدارهای جدی داده‌اند و حتی پیامدهای احتمال امنیتی آن را گوشزد کرده‌اند.

آمادگی رئیسی برای هزینه کردن از توان و آبروی جهت «چند جراحی بزرگ»

رئیسی نیز منکر خطرات و مخاطرات برخی محتواهای گنجانده‌شده در بودجه نیست اما همان‌گونه که ششم آبان ماه امسال تأکید کرد که «اگر نجات اقتصاد کشور از وضع کنونی نیاز به چند جراحی بزرگ داشته باشد، شخص بنده و دولت سیزدهم از هزینه کردن توان و آبروی خود در این مسیر دریغ نخواهیم کرد»، پیشاپیش این پیام را به منتقدان داد که باوجود آگاهی از هزینه‌های بالای لایحه بودجه پر ریسک خود، عزم خود را برای انجام «چند جراحی بزرگ» جزم کرده زیرا این راهکار را تنها راه «نجات اقتصاد کشور» می‌داد.

هرچند، رئیسی تاکنون، توضیح مستقیم و شفافی از دلایل چرایی نیاز اقتصاد کشور به «نجات» ارائه نداده تا مشخص شود علت تن دادن او به چند جراحی بزرگ با خونریزی و ریسک بالا چیست؟ اما از کنار هم چیدن فاش‌گویی‌های رسمی رئیسی از چالش‌های اقتصادی، می‌توان پازل وضعیت بحرانی «وضع کنونی» را تکمیل و مشاهده کرد.

داشتن سرمایه اجتماعی قوی ، رمز موفقیت اجرای تصمیمات بزرگ

انگیزه رئیسی از «چند جراحی بزرگ»، انجام اصلاحات اقتصادی است و نیت مصلحانه دولت سیزدهم نیز قابل‌تردید و تشکیک نیست، زیرا هیچ زمامداری حاضر نیست، آگاهانه و تعمدی به اعتبار خود چوب حراج بزند و بالاتر از آن، خود را در معرض اعتراضات گسترده اجتماعی قرار دهد، به‌ویژه رئیس‌جمهوری که در انتخاباتی با رقبای حذف‌شده، فقط ۳۰/۲۶ درصد آرای واجدین شرایط رأی را به خود اختصاص داده و عنوان دارنده پایین‌ترین میزان مشارکت در یک انتخابات ریاست جمهوری پس از انقلاب را یدک می‌کشد. اما انگیزه به تنهایی کافی نیست و داشتن سرمایه اجتماعی قوی ، رمز موفقیت اجرای تصمیمات بزرگ است.

موفقیت «تصمیمات بزرگ»  در گرو انتخاب «بهترین زمان» اجرا

سوای ضعف پایگاه اجتماعی دولت که متغیری مهم در نابردباری اکثریت برای تجمل خونریزی‌های متعدد و زیاد «چند جراحی بزرگ» است، این واقعیت را نیز نباید فراموش کنیم که موفقیت عملی «تصمیمات بزرگ» در گرو انتخاب «بهترین زمان» اجرای آن است اما حتی به گواه آمارهای رسمی که اغلب، فاصله زیادی با واقعیت دارد و به اذعان همگان و حتی به اعتراف برخی دولتمردان، ایرانیان دشوارترین سال‌های زندگی خود پس از انقلاب را تجربه می‌کنند و شانه‌های نحیف آنان، تاب تحمل فشار گرانی فزون‌تر و تشدید بحران معیشت شان را ندارد و باید آمار وجود «۱۰ میلیون خانوار زیر خط‌فقر» را که با اجرای حذف ارز ترجیحی به تعداد آنان افزوده خواهد شد را نیز مزید بر علل نگرانی دانست.

 «بدترین زمان» ممکن برای «چند جراحی بزرگ»

بدیهی است در چنین شرایطی، «چند جراحی بزرگ» هدف‌گذاری شده از سوی دولت، نه‌فقط از مزیت انتخاب «بهترین زمان» برخوردار نیست، بلکه باید پذیرفت که «بدترین زمان» ممکن برای «چند جراحی بزرگ»، برگزیده‌شده و چشم‌انداز جان سالم به دربردن بیمار از خونریزی این جراحی‌ها، روشن نیست و احتمال بروز اعتراضات گسترده اجتماعی به افزایش بحران اقتصادی ناشی از این جراحی‌های ناموفق را باید جدی گرفت.

میدان‌های مین ناخواسته تعبیه‌شده در لایحه

بی‌دلیل نیست که طیفی از نمایندگان مجلس از تکانه‌های بحران‌زا و اجتناب‌ناپذیر بودجه احساس خطر می‌کنند و جراحی‌های بزرگ گنجانده‌شده در لایحه بودجه، همانند حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی و حذف سهمیه بنزین و توزیع آن میانه همه دارندگان «کدملی» که گرانی حتمی این کالای حساس را در پی خواهد داشت را مشابه میدان‌های مین ناخواسته تعبیه‌شده در لایحه تلقی می‌کنند که باید خنثی کرد تا امنیت جامعه را در معرض تهدید قرار ندهد و چنین خوانشی، پر بیراه نیست زیرا ترکیب دولتی با پایگاه ضعیف اجتماعی و جامعه‌ای درمانده در اقتصاد با خونریزی شدید حاصل «چند جراحی بزرگ»، آژیر هشداری را به صدا درمی‌آورد که باید آن را جدی گرفت.

ناکامی تجارب هم‌جنس حذف ارز ترجیحی

حذف ارز ترجیحی همتای تاریخی در ایران ندارد اما هم‌جنس آن تلاش دولت‌های ایرانی برای رهایی از کاهش یارانه بنزین و رساندن آن به قیمت‌های بازار آزاد است که سابقه‌ای شصت‌ساله دارد و در این درازای تاریخی آن‌ها همچنان نتوانسته‌اند دوش‌های دولت را از زیر این بار خارج کنند.

 تجارب تاریخی داخلی، گواهی می‌دهند تنها دولتی که توانست از واکنش‌های منفی اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جراحی بزرگ افزایش ناگهانی قیمت بنزین و سپس کوپنی کردن آن با نرخ زیاد، گذر موفقی داشته باشد، دولت محمدعلی رجایی بود که هم از سرمایه اجتماعی بالایی بهره‌مند بود و هم اعلام این تصمیم یک ماه و نیم بعد از آغاز جنگ تحمیلی، با همراهی و همدلی مردم مواجه شد.

 اما تجربه دولت‌های حسنعلی منصور، هاشمی، احمدی‌نژاد و روحانی (دولت دوم) برای افزایش قیمت بنزین با اعتراضات خیابانی و نارضایتی مردم روبه‌رو شد و نکته مهم‌تر آنکه، تجربه دولت‌های هویدا، هاشمی، احمدی‌نژاد و روحانی به دلیل مشکلات اقتصادی و تورم‌های بالا، عملاً بی‌تأثیر شد و ناکام ماند و تجربه دولت خاتمی هم، درنهایت، پشت مانع سیاسی ماند و شکست خورد.

بنابراین، «چند جراحی بزرگ» مدنظر دولت رئیسی، هیچ تجربه هم‌جنس موفق ندارد و چند نمونه تجارب هم‌جنس که در زمان مناسب‌تری در قیاس با وضعیت کنونی اجرا شده، با ناآرامی عجین بوده و فرجام آن‌ها نیز باوجود تحمل هزینه‌های اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی سنگین، ناکامی بوده است.

هشدارهای نمایندگان مجلس درباره بحرای زایی حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی

طیفی از نمایندگان مجلس طی هفته‌های گذشته، به‌دفعات و با استدلال‌های گوناگون تلاش کردند آثار اقتصادی، اجتماعی و امنیتی ناشی از حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی را به دولت یادآور شوند. اما آن‌گونه که «ایران» روزنامه ارگان دولت تأکید کرده، رئیسی و کابینه‌اش، مصمم به اجرای این چالش گره‌گشا هستند زیرا «آثار مثبت ساماندهی ارز ترجیحی و سنگینی وزنه سود نسبت به ضرر در معیشت مردم» را غیرقابل‌انکار می‌دانند.

طیفی از نمایندگان مجلس نیز به دلیل همسویی جناحی با دولت یا اقناع با استدلال‌های دولتی‌ها، ارزیابی‌ای همانند حسینعلی حاجی دلیگانی عضو هیئت‌رئیسه مجلس دارند که معتقد است: «نگرانی‌ها درباره حذف ارز ترجیحی حائز اهمیت است اما ادامه این روش دیگر به صلاح کشور نیست و ناگزیر از حذف ارز ترجیحی هستیم»

پاسخ که هیچ ، توجیه هم ندارند

موافقان حذف ارز ترجیحی مدعی هستند فشارهای معیشتی با «سیاست‌های حمایتی» دولت، جبران و وضع معیشت مردم بهبود نیز خواهد یافت اما وقتی درباره تأثیر حذف ارز ترجیحی مورد سؤال قرار می‌گیرند و خطر جدی افزایش تعطیلی واحدهای تولیدی به دلیل جهش قیمت نهاده‌ها به آنان گفته می‌شود، دیگر نه‌فقط قادر به پاسخگویی مستند نیستند حتی از بیان توجیهاتی مشابه آنچه که درباره بهبود معیشت مردم می‌گویند نیز بازمی‌مانند.

پاسخ گریزی دولت از سؤالات کلیدی

عبدالناصر همتی رئیس سابق بانک مرکزی در انتقاد از حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی سؤالاتی را از تیم اقتصادی رئیسی پرسیده است:

1. برای جبران قدرت خرید مردم،، دقیقه چند درصد از مابه‌التفاوت به آن‌ها برگردانده می‌شود؟
2. آیا میزان یارانه پرداختی می‌تواند افزایش در هزینه‌های خرید این کالاها را برای مردم جبران کند؟
3. آیا صحت دارد که دولت درصدد است بخشی از مابه‌التفاوت را برای تأمین کسری بودجه هزینه کند؟
4. برای جلوگیری از قیمت‌گذاری محصولات نهایی با نرخ آزاد ارز در بازار چه تضمینی وجود خواهد داشت؟

دولت تاکنون به این سؤالات رئیس سابق بانک مرکزی و سؤالات مشابه دیگر کارشناسان پاسخ مستقیم و غیرمستقیمی نداده و ترجیح داده، این نکات کلیدی را با سکوت بدرقه کند تا این گمانه تقویت شود ، دلت ، پاسخی برای این سؤال‌ها ندارد یا از اقناعی بودن پاسخ‌های خویش مطمئن نیست.

تجربه قزاقستان ، بیخ گوش ایران

اگر وارد حوزه بازخوانی دقیق تجارب داخلی نشویم و بررسی شورش‌های سالیان اخیر، نظیر ونزوئلا، هائیتی، نیجریه، بولیوی و اندونزی در پی جراحی بزرگ قیمت‌های سوخت را کنار گذاریم و درصدد تجربه‌اندوزی از نمونه‌ای به‌روز و تازه باشیم، آنگاه با مورد شورش‌های گسترده قزاقستان مواجه خواهیم شد.

 ناآرامی‌ها قزاقستان، پس از اجرای اراده دولت برای اصلاحات ساختاری بزرگ کلید خورد و دولت باوجود رشد افسارگسیخته تورم طی ۵ سال اخیر و با انگیزه انجام تک جراحی بزرگ، با برداشتن سقف قیمت گاز که سوخت مصرفی اکثر خودروهاست، رشد دو برابری قیمت این سوخت را اعلام کرد تا هدف سوق دادن مردم به مصرف بنزین محقق شود. اما از روز یکشنبه دوم ژانویه، اعتراضات گسترده کم‌سابقه به افزایش بهای سوخت در چند شهر قزاقستان آغاز شد و ناآرامی‌ها، سریع به آلماتی، پایتخت و حتی کاخ ریاست جمهوری رسید.

هرچند، نخست‌وزیر این کشور استعفا داد و با عقب‌نشینی دولتمردان قزاق، قیمت گاز به همان سطح قبل بازگشت اما ناآرامی‌ها پایان نیافت و مدام شعله‌ورتر شد تا حدی که رئیس‌جمهور قزاقستان، علاوه بر صدور دستور شلیک مستقیم به‌سوی معترضان، دست به دامان نیروهای نظامی روسیه شد تا مانع پیشروی معترضان شود. گفته می‌شود تاکنون، هزاران نفر دستگیر و صدها تن زخمی شده‌اند و بنا بر آمار رسمی حداقل ۴۰ نفر جان خود را از دست داده‌اند. بااین‌حال، زبانه‌های خشم معترضان هنوز مهار نشده و حیات سیاسی حاکمان خود را در خطر فروپاشی قرار داده‌اند.

تهدید ساده‌انگاری و برآورد غیرکارشناسی واکنش مردم

شاید این از شانس ما ایرانیان است که وقایع تلخ قزاقستان، هم‌زمان با گردنه تاریخی تصمیم‌گیری برای حذف، ماندن یا اصلاح ارز ترجیحی رخ داد تا همجون آینه عبرتی بهنگام ، بار دیگر، توجه کنیم حتی انگیزه‌های قابل‌قدردانی اعمال جراحی‌های بزرگ اما متکی به سناریونویسی‌های غیرکارشناسی و ساده‌انگارانه، وقتی از صفحات کاغذ وارد میدان اجرا می‌شوند، واکنش‌های غافلگیرکننده مردم تحت‌فشاری را در پی می‌آورند،مردمی که برآورد واقع‌بینانه‌ای از میزان  تاب‌آوری شان در قبال جهش‌های تورمی و افزایش گرانی‌ها،انجام نشده است.

بهارستان در بزنگاه تاریخی تصمیم‌گیری

باید امید بست که بهارستان‌نشینان و حتی دولتمردان واقع‌گرا و منطقی با لحاظ تجارب داخلی و خارجی متعدد و به‌ویژه، رخدادهای اخیر قزاقستان، در این بزنگاه تاریخی ، لایحه بودجه‌ای عاری از چاشنی‌های تحریک‌کننده مردم گرفتار در تنگنای معیشت، تصویب و نهایی کنند تا مبادا، در آینده‌ای نه‌چندان دور، ندامت ارتکاب اشتباهی تاریخی و شاید جبران‌ناپذیر، گریبانگیر مرتکبان قصور و تقصیر نشود.

انتخاب بین بد و بدتر

از یاد نبریم، مفاسد ارز ترجیحی، از معدود مواردی است که پیرامون آن اجماع ملی وجود دارد و اصلاح بنیادین این بلای بزرگ و ثروت بربادده، ضرورتی انکارناپذیر است اما هرگونه اقدام به جراحی بزرگ، بدون داشتن نسخه شفابخش جایگزین و در زمان نامناسب، خطراتی به‌مراتب بزرگ‌تر از مفاسد تخصیص و پرداخت ارز ترجیحی دارد.

میزان خشونت‌ها از سوی طرفین درگیری نیز «بالا» گزارش شده و بعضا حتی از کشتارهای وحشیانه مثل بریدن سر خبرهایی منتشر می‌شود. یکی از پاسخ‌های احتمالی به این سؤال، به دشمنی دیرینه روسیه و آمریکا باز می‌گردد. این دو کشور در حوزه‌های مختلفی بایکدیگر درگیرند و بی‌تردید از هیچ فرصتی برای ضربه زدن به یکدیگر دریغ نمی‌کنند.

هیچ کس وقوع انقلاب‌های رنگی در کشورهای کوچک و نزدیک به روسیه را فراموش نمی‌کند و هیچ کس نیست که نقش آمریکا را در این کودتاها انکارکند با این تفاوت که این بار، بهانه این تحولات، نه انتخابات بلکه، معیشت و اقتصاد است. برخی نیز تحولات اوکراین را در کنار تحولات قزاقستان می‌بینند. این دو کشور را دو نقطه‌ای می‌بینند که غرب به رهبری آمریکا با استفاده از آنها، سعی در تحت فشار قراردادن روسیه برای گرفتن امتیاز دارد. آیا مذاکرات هسته‌ای که در وین جریان دارد، نمی‌تواند یکی از آنجاهایی باشد که غرب در آن، به دنبال گرفتن امتیاز از روسیه است؟!