مصرف بی‌رویه و نامتناسب سوخت و انرژی، مدتی طولانی است که ایران را در صدر کشورهای پرمصرف جهان قرار داده و ایران برخلاف دیگر کشورها همچنان در این معضل رکورد می‌زند. این پدیده نامیمون سال‌هاست انرژی و توان اقتصادی و توسعه‌ای ایران را گرفته و مانع تحرک، پویایی و انعطاف‌پذیری اقتصاد ایران در سطحی کلان و صنعت نفت به‌طور خاص شده است. بر اساس گزارش‌های رسمی، شدت مصرف انرژی در ایران چهار برابر میانگین جهانی است و خانواده‌های ایرانی تقریباً سه ‌برابر میانگین جهانی، مصرف گاز و برق دارند.

جدای از سیستم سوخت خودروها و وسایل حمل‌ونقل در کشور که به‌دلیل غیراستاندارد ‌بودن و عقب‌ماندگی از فناوری‌های روز از یک‌سو و رشد تعداد وسایل از سوی دیگر، بخش زیادی از گازوئیل و بنزین کشور را مصرف می‌کنند، معضل اصلی، مصرف بی‌رویه گاز طبیعی است. برخورداری عموم مردم ایران از نعمت انرژی گاز، حق طبیعی آنها به‌شمار می‌آید،‌ اما به نظر می‌رسد بهره‌مندی بیش از ۹۰‌ درصدی مردم از این نعمت در سال‌های اخیر، مبتنی بر الگوهای مصرف بهینه و اقتصادی نبوده است. به همین دلیل کشور با وجود سرمایه‌گذاری زیاد در بخش تولید گاز در سال‌های اخیر، هرسال و در ماه‌های سرد در تأمین گاز مصرفی خصوصاً گاز خانوارها، با مشکل مواجه می‌شود. طبق آمار رسمی، مصرف گاز در کشور هر سال حدود ۸ تا ۱۰ درصد افزایش می‌یابد. در سال ۱۳۹۹، حدود ۲۳۳ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی در کشور مصرف شد که این مقدار مصرف در مقایسه با سال ۹۸، حدود ۸ درصد افزایش نشان می‌دهد. از این مقدار مصرف، ۱۲۲ میلیارد مترمکعب سهم بخش خانگی، تجاری و صنایع غیرعمده، ۲۴ میلیارد مترمکعب سهم صنایع عمده و ۶۶ میلیارد مترمکعب گاز سهم نیروگاه‌ها بوده است.

با این تفاسیر باید هشدار وزیر جدید نفت، درباره معضل مصرف بی‌رویه سوخت و خصوصاً گاز را جدی تلقی کرد. جواد اوجی از روز ابتدایی شروع به کار در وزارت نفت، مهم‌ترین دغدغه این وزارتخانه را تأمین کسری ۲۰۰ میلیون مترمکعبی گاز در فصل زمستان اعلام و تلاش کرد مجموعه تحت مدیریت خود و بخش‌های مصرفی خصوصاً صنایع و نیروگاه‌ها را نسبت به آمادگی برای مدیریت مصرف گاز در ماه‌های سرد آینده از طریق افزایش تولید در پارس جنوبی، همچنین تمهیدات لازم برای تهیه و تأمین سوخت جایگزین در نیروگاه‌ها و صنایع بزرگ ترغیب کند. این اقدام‌ها اما اقدام‌های تسکینی و نه راه‌حل‌های پایدار برای مصرف بی‌رویه گاز در کشور است.

مصرف گاز در ایران با جمعیتی حدود ۸۲ میلیون نفر تقریباً با مصرف گاز در کشور چین با جمعیتی حدود یک ‌میلیارد و ۳۰۰ میلیون نفر، برابری می‌کند و این نشان‌دهنده ‌هدرروی و به عبارتی کفران نعمت در کشور است. اهمیت مسئله جدای از ملاحظاتی مانند منافع نسل‌های آینده، مخاطرات زیست‌محیطی و تولید گازهای گلخانه‌ای، زیان‌های اقتصادی و توسعه و ظرفیت تولید گاز از میدان‌های گازی است. واقعیت این است که ایران با این شدت مصرف، نیاز دارد هر ‌سال میلیون‌ها دلار در بخش‌های تولید گاز طبیعی سرمایه‌گذاری کند، اما همه مشکل سرمایه‌گذاری نیست، بلکه باید گازی باشد که امکان سرمایه‌گذاری برای تولید آن وجود داشته باشد.

گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد عمر میدان گازی پارس جنوبی به نیمه رسیده و این میدان با توجه به رقابت ایران و قطر در برداشت از آن، کم‌کم با افت فشار مواجه می‌شود و از هم‌اکنون باید سرمایه‌گذاری کلانی برای حفظ و افزایش فشار تولید گاز در این میدان صورت گیرد. ذخایر گازی ایران دائمی نیستند و تولید گاز در این کشور همیشه ارزان نخواهد بود، بنابراین باید تمهیدات پایدار و ریشه‌ای برای حل مسئله صورت گیرد تا از مزمن و سخت شدن حل مسئله جلوگیری شود، هرچند این سختی و مزمنی به نظر می‌رسد به‌وجود آمده است.

اصلاح الگوی مصرف گاز در ساختمان‌ها، اصلاح نظام قیمت‌گذاری، اصلاح و بهسازی خطوط انتقال و اصلاح الگوی مصرف صنایع بزرگ و نیروگاه‌ها باید در دستور کار جدی دولت قرار گیرد. شدت مصرف انرژی در ایران، زمینه‌ساز معضل دیگری در اقتصاد است که آن یارانه‌های آشکار و پنهان انرژی است. یارانه آشکار، رقم ۴۵ هزار تومانی است که از سال ۸۹ به‌صورت ثابت و یکسان به جمعیتی حدود ۷۰ میلیون نفر پرداخت می‌شود. مجموع رقم پرداختی یارانه آشکار سالانه ۳۷ هزار میلیارد تومان است، اما این رقم در مقایسه با رقم مجموعه یارانه پرداختی و یارانه‌های پنهان، عددی محسوب نمی‌شود.

بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، ایران در سال ۲۰۲۰ میلادی، به‌تنهایی حدود ۱۶.۵ درصد از یارانه مصرف سوخت‌های فسیلی در جهان (۱۸۱ میلیارد دلار) را پرداخت کرده و از این حیث در صدر جدول جهانی قرار دارد.

بر اساس این گزارش، ایران در سال ۲۰۲۰ حدود ۵ میلیارد دلار یارانه در بخش نفت، ۱۲.۵ میلیارد دلار در بخش برق و ۱۲.۲ میلیارد دلار در بخش گاز پرداخت کرده که در مجموع ۲۹.۵ میلیارد دلار (۷۴۰ هزار میلیارد تومان) یارانه به انرژی اختصاص داده است. بر این مبنا، سهم هر ایرانی از یارانه انرژی در سال حدود ۹ میلیون تومان و روزانه حدود ۲۵ هزار تومان است، اما سؤال این است آیا اکثریت مردم ایران، از این میزان یارانه به تناسب و یکسان برخوردارند؟ این میزان یارانه پرداختی در ایران در حالی است که میزان یارانه پرداختی در جهان در سال ۲۰۲۰، ۴۰ درصد کمتر از سال ۲۰۱۹ بوده که پایین‌ترین سطح یارانه پرداختی از سال ۲۰۰۷ است.

این کاهش به معنای تصمیم جدی دولت‌ها در پرداخت یارانه پنهان به انرژی‌های فسیلی برای کاهش مصرف به لحاظ ملاحظات زیست‌محیطی و همچنین افزایش بهره‌وری اقتصادی است، اما به نظر می‌رسد با وجود اجرای هدفمندی یارانه‌ها از ۱۲ سال پیش، نظام یارانه‌ای ایران نه‌تنها اصلاح نشده، بلکه تبدیل به کلافی سردرگم و پیچیده شده که امکان حل آن را بسیار سخت و پرهزینه به لحاظ اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کرده است. امروزه این مسئله برای همگان آشکار است که بهره‌مندی اقشار ثروتمند از یارانه‌های انرژی در ایران بیش از ۱۰ برابر اقشار ضعیف و آسیب‌پذیر است و این با اصول و مبانی عدالت اجتماعی کاملاً ناسازگار و مخالف است.

علیرضا سلطانی

منبع: روزنامه شرق

امسال ودر سال آبی جاری(مهرماه ۱۳۹۹ تا آخر شهریور۱۴۰۰) خشک‌ترین سال نیم قرن اخیر رقم خورد که این موضوع مهمترین اثر خود را برروی سدهای بزرگی که تولید برق نیز دارند برجای گذاشت و سبب کاهش بیش از چهار هزارمگاوات تولید برق در کشور شد.

علاوه بر این دمای هوا از نخستین روزهای سال جدید سر ناسازگاری گذاشت و رفته رفته گرم و گرم‌تر شد.

چندی پیش «رضا اردکانیان» درباره شرایط تامین برق گفت: امسال با وجود پیش بینی‌هایی که انجام شده بود با چندوضعیت غیرمتعارف نسبت به سال گذشته روبه‌رو شدیم که یکی گرمای زودرس بود؛ به این معنا که به‌طور متوسط فروردین ماه حدود پنج درجه و اردیبهشت‌ماه نیز چند درجه افزایش دما در سطح کشور اتفاق افتاد که  این به معنای استفاده زودتر از دستگاه‌های سرمایشی بود که خود بار قابل ملاحظه‌ای را نیاز دارد.

وی ادامه‌داد: از طرفی خشکسالی قابل ملاحظه‌ای که در سال آبی مهرماه ۱۳۹۹ تا آخر شهریور۱۴۰۰ ایجاد شد، منجر به کاهش قابل ملاحظه‌  ظرفیت نیروگاه‌های برق‌آبی شد.

وزیر نیرو گفت: ظرفیت نصب شده نیروگاه‌های برق‌آبی هنگامی که همه سدها پر آب باشند ۱۲ هزار مگاوات است که با احتساب مسایل بازدهی، حدود ۱۰ هزار مگاوات ظرفیت علمی از این نیروگاه‌ها می توان داشت.

وی اضافه‌کرد: همچنین نزدیک به ۷۳ هزار مگاوات نیروگاه نصب شده حرارتی وجود دارد که با احتساب نیروگاه‌های برق‌آبی در مجموع ۸۵ هزار مگاوات می‌شود که از آن ۷۳ هزار مگاوات ظرفیت نصب شده حرارتی، ظرفیت عملی‌مان با توجه به مساله عمر نیروگاه ها و فرسودگی آنها و با توجه به وضعیت دما و ارتفاع محل استقرار نیروگاه نسبت به سطح دریا، یک کاهش توان خروجی داریم.

اردکانیان بیان‌داشت: بر این اساس در بهترین حالت حداکثر توان خروجی ما از آن ۷۳ هزار مگاوات، حدود ۵۰ هزار مگاوات است که با ۱۰ هزار مگاوات نیروگاه‌های برق‌آبی ها به ۶۰ هزار مگاوات می‌رسد؛ البته این ظرفیت وقتی به حداکثر می‌رسد که همه سدها پر بوده و همه واحدهای حرارتی نیز در مدار باشند.

وی افزود: بخشی از شرایطی که امسال پیش آمد قابل پیش‌بینی و برای آن برنامه‌ریزی شده بود، بخشی دیگر ناشی از گرمای زودرس و خشکسالی بود که که کاهش در توان نیروگاه‌های برق‌آبی را به دنبال داشت و بخشی دیگر، بحث رمزارزها بود.

وزیر نیرو توضیح‌داد: درخصوص رمزارزها، آن حدی که ما به‌همراه وزارت صنعت به عنوان ماینرهای مجاز داشتیم حدود ۳۲۱ مگاوات بود اما برآوردهای انجام شده داخلی و خارجی نشان می‌دهد ۱۰ درصد از انرژی مصرفی برای تولید رمزارزها برای ایران است.

وی گفت: برآوردهای همکاران ما مصرف حدود ۲ هزار مگاوات انرژی برق را نشان می‌دهد که توسط ماینرها مصرف می شود، اما فقط ۳۲۰ مورد آنها مجاز بود که اینها خاموش شدند.

اردکانیان افزود: مجموعه اینها شرایطی پیش آورد که ما در ۳۱ اردیبهشت ماه با اوج بار مواجه شدیم، در حالی که پارسال این اوج بار در اواخر خرداد و در سال ۹۸ در تیرماه اتفاق افتاده بود.

وی اظهار داشت:  اعدادی که هر روز گزارش می‌شود حاکی است اوج باری که در فصل بهار با آن روبه‌رو می‌شویم در سال‌های قبل در تابستان رخ می‌داده است، البته بخشی قابل پیش‌بینی بوده و برای آن برنامه‌ریزی شده بود.

این عوامل و نیز تاخیر در روند تعمیرات نیروگاهی سبب شد اواخر اردیبهشت ماه کشور با قطع برق روبرو شود و همین موضوع ضرورت توجه به تامین برق پایدار از راه‌های دیگر را جدی‌تر ساخت.

احداث نیروگاه با کمک سرمایه گذاری خارجی گامی برای تامین برق

تلاش برای احداث نیروگاه‌های تازه نفس با استفاده از سرمایه گذاری خارجی یکی از این اقدام‌هابود که در نخستین گام نیروگاه ۱۴۰۰ مگاواتی سیریک در استان هرمزگان با سرمایه گذاری روسیه در مرحله عملیات اجرایی قرار گرفت.

واردات برق از کشورهای همسایه

اقدام بعدی برای تامین برق پایدار واردات برق از کشور های همسایه بود که واردات از ترکمنستان و جمهوری آذربایجان در دستورکار قرار گرفت و در مرحله نخست اخیر واردات برق از کشور جمهوری آذربایجان اجرایی شد.

وارد کردن صنایع بزرگ به روند تولید برق

راه دیگری که صنعت برق برای تامین برق مد نظر قرارد داده استفاده از توان صنایع بزرگ کشور برای تولید برق است.

در همین رابطه «رضا اردکانیان» وزیر نیرو امروز گفت: این روزها در تدارک توافق بزرگی با وزارت صنعت،‌ معدن و تجارت با مشارکت صنایع بزرگ کشور هستیم تا حدود ۱۰ هزار مگاوات ظرفیت تولید انرژی مورد نیاز خود را بتوانند سرمایه‌گذاری کنند و از این حیث برق مطمئن و پایدار برای صنایع رو به شکوفایی کشور فراهم شود.

وی ادامه داد:همچنین با این اقدام بار نسبتا سنگین از دوش شبکه سراسری کشور برداشته خواهد شدتا بتوان به‌طور مناسب جوابگوی سایر بخش‌ها بود .

علاوه بر اینها پیگیری و تداوم برنامه‌های مدیریت مصرف در بخش‌های خانگی، صنعتی و کشاورزی با جدیت دنبال می‌شود تا دیگر شاهد قطع برق نباشیم.